Lễ hội chùa Hương — Hành hương về miền đất Phật giữa núi rừng Hương Sơn

Khai hội từ mùng 6 tháng Giêng và kéo dài suốt ba tháng mùa xuân, lễ hội chùa Hương là lễ hội hành hương lớn nhất và dài nhất Việt Nam — nơi hàng triệu người tìm về động Hương Tích bằng những chuyến đò trên Suối Yến.

Đò chở khách hành hương trên Suối Yến

Sau Tết Nguyên đán, dòng người từ khắp nơi lại đổ về xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, cách trung tâm Hà Nội khoảng 60 km về phía Tây Nam, để trẩy hội chùa Hương. Đây là lễ hội hành hương lớn nhất và dài nhất Việt Nam: khai hội từ mùng 6 tháng Giêng âm lịch, kéo dài đến hạ tuần tháng 3 âm lịch, chính hội rơi vào khoảng rằm tháng Giêng đến rằm tháng 2.

Chùa Hương không phải là một ngôi chùa đơn lẻ mà là tên gọi chung của cả một quần thể danh thắng: hơn 20 đền, chùa, động nằm rải rác trên dãy núi đá vôi Hương Sơn, bên dòng Suối Yến. Trung tâm của quần thể là động Hương Tích — nơi đặt chùa Trong, điểm đến cuối cùng của mỗi cuộc hành hương. Mỗi năm, nơi đây đón hơn một triệu lượt khách đến chiêm bái và dự hội.

Nguồn gốc & ý nghĩa

Chùa Hương gắn liền với sự tích Bà Chúa Ba, tức Quan Âm Diệu Thiện. Tương truyền, Diệu Thiện là công chúa thứ ba của vua Diệu Trang. Vua cha muốn gả nàng cho một vị quan trong triều, nhưng công chúa từ chối vì chỉ muốn xuất gia học đạo. Nàng sang tu hành ở động Hương Tích; nước giếng Thanh Trì giúp nàng tẩy sạch bụi trần — vì thế nơi đây có chùa Giải Oan. Sau chín năm tu hành, nàng đắc đạo, hóa thành Phật Bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu: nhiều chùa Hương Tích khác cũng kể những dị bản tương tự.

Về mặt lịch sử, đời vua Lê Thánh Tông (1460–1497) có ba nhà sư tới đây tu hành trong động Hương Tích. Đến tháng 3 năm Canh Dần (1770), chúa Trịnh Sâm tuần thú Hương Sơn và cho khắc lên vách đá cửa động năm chữ Hán “Nam thiên đệ nhất động” — động đẹp nhất trời Nam. Trong động còn có tượng Phật Bà Quan Âm bằng đá xanh từ cuối thế kỷ 18. Quần thể Hương Sơn là nơi giao hòa của ba dòng tín ngưỡng: Phật giáo thờ Quan Thế Âm, Đạo giáo thờ Sơn Thần, tín ngưỡng dân gian thờ Mẫu.

Thời gian & địa điểm

Ngày mùng 6 tháng Giêng vốn là lễ khai sơn — lễ mở cửa rừng — của làng Yến Vĩ và Phú Yên, sau này thành ngày khai hội chính thức. Đỉnh cao của lễ hội là từ rằm tháng Giêng đến 18 tháng 2 âm lịch; chính hội diễn ra từ ngày 15 đến 20 tháng 2, cũng là lúc đông khách nhất. Ngày 18 tháng 2 được coi là ngày cao điểm nhất, tương truyền là ngày khánh đản của Đức Quan Thế Âm.

Lễ hội diễn ra trên toàn bộ khu Di tích quốc gia đặc biệt chùa Hương, thuộc xã Hương Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội. Điểm xuất phát là bến Đục bên Suối Yến, từ đó du khách đi đò vào chùa Thiên Trù rồi leo núi lên động Hương Tích. Ngoài tuyến Hương Tích còn có tuyến Tuyết Sơn, Long Vân. Năm Bính Ngọ 2026, lễ hội diễn ra từ 18/2 đến 11/5, khai hội ngày 22/2 (mùng 6 tháng Giêng); các năm khác ngày dương lịch xê dịch theo âm lịch.

Nghi lễ chính

Nghi lễ mở đầu mùa hội là lễ khai sơn — lễ mở cửa rừng — do dân làng Yến Vĩ và Phú Yên thực hiện. Theo tục xưa, mỗi làng cử một cụ ông bước vào rừng cầm dao chặt đứt một cành cây, vài sợi dây leo; chỉ sau lễ này dân chúng mới chính thức đi rừng. Ngày nay nghi lễ mang ý nghĩa mới — mở cửa chùa, mở đầu mùa hành hương — nhưng vẫn được giữ trang trọng trong lễ khai hội.

Phần lễ của hội chùa Hương nhìn chung giản dị. Hành trình lễ bái đi theo trình tự quen thuộc: dâng hương ở đền Trình, rồi đến chùa Thiên Trù — còn gọi là chùa Ngoài — tiếp đó là chùa Giải Oan bên giếng Thanh Trì, động Tiên Sơn, và cuối cùng là động Hương Tích, tức chùa Trong. Trong động, du khách lễ Phật, lễ Quan Âm, cầu an, cầu lộc; nhiều người chạm tay vào nhũ đá, măng đá để cầu may.

Hoạt động nổi bật

Đi đò trên Suối Yến là trải nghiệm không thể thiếu của lễ hội chùa Hương. Từ bến Đục, những chiếc đò nhỏ đưa du khách xuôi dòng suối khoảng một giờ, qua những cánh đồng lúa, rặng núi đá vôi và những rặng hoa gạo nở đỏ vào tháng 3 âm lịch. Với nhiều người, chính chuyến đò thong thả này mới là linh hồn của cuộc hành hương, từng đi vào thơ ca.

Từ chùa Thiên Trù, du khách leo bộ theo đường núi lên động Hương Tích, rồi xuống 120 bậc đá lát để vào lòng động; ai ngại leo núi có thể đi cáp treo. Ngoài phần lễ, hội chùa còn là nơi hội tụ nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian: bơi thuyền, leo núi, hát chèo, hát văn.

Kinh nghiệm tham dự

Thời điểm đẹp nhất để đi lễ thường là sau khai hội và trước khi vào cao điểm tháng 2 âm lịch, khi thời tiết mát mẻ, ít mưa và chưa quá đông. Nếu muốn dự chính hội, hãy chuẩn bị tinh thần cho cảnh đông đúc: những ngày 15–20 tháng 2 âm lịch, lượng khách có thể lên tới hàng vạn người mỗi ngày. Đi vào ngày thường trong tuần sẽ thưa người hơn cuối tuần.

Nên đi từ sáng sớm để kịp trọn hành trình trong một ngày: đò vào, lễ bái các điểm, leo lên động Hương Tích rồi đò ra. Đi giày đế bám tốt, mặc áo phao trên đò theo quy định. Vé thắng cảnh và vé đò bán tại bến Đục; giá thay đổi theo năm, nên kiểm tra trước khi đi. Lễ vật gọn nhẹ, thành tâm là chính; dùng dịch vụ tại khu vực lễ hội nên hỏi giá trước. Xin đừng xả rác xuống Suối Yến.

Ý nghĩa văn hóa

Học giả Phan Huy Chú đầu thế kỷ 19 từng đánh giá hội chùa Hương là “hội vui bậc nhất ở cõi trời Nam”. Lễ hội vẫn giữ được vị trí ấy: lễ hội hành hương lớn nhất, dài nhất Việt Nam, nơi tín ngưỡng và du xuân đầu năm hòa làm một. Năm 2017, quần thể Hương Sơn được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2082/QĐ-TTg, và là một trong 21 Khu du lịch quốc gia của Việt Nam.

Ý nghĩa sâu xa của lễ hội nằm ở sự giao hòa hiếm có: Phật giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng dân gian cùng tồn tại trong một quần thể, cùng một hành trình hành hương. Người đi hội vừa lễ Phật cầu an, vừa vãn cảnh núi non. Hà Nội đặt mục tiêu đưa khu di tích thành Khu du lịch quốc gia và trình UNESCO công nhận là Di sản văn hóa thiên nhiên thế giới vào năm 2030

Nguồn tham khảo

1. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, “Trẩy hội Chùa Hương” — http://sovhtt.hanoi.gov.vn/tray-hoi-chua-huong/ 2. VOV, “Những lễ hội tháng Giêng gần Hà Nội không thể bỏ qua” — https://vov.gov.vn/nhung-le-hoi-thang-gieng-gan-ha-noi-khong-the-bo-qua-dtnew-106143

3. VOV2, “Chùa Hương gấp rút chuẩn bị cho ngày khai hội” (lễ hội 2026) — https://vov2.vov.vn/van-hoa-giai-tri/chua-huong-gap-rut-chuan-bi-cho-ngay-khai-hoi-56712.vov2 4. Vietnam Airlines, “Trải nghiệm du lịch chùa Hương: Hành trình tâm linh kỳ thú” — https://www.vietnamairlines.com/at/vi/plan-book/travel/travel-guide/du-lich-chua-huong

5. Chùa Xá Lợi (Nguyễn Đại Đồng), “Lễ hội chùa Hương” — http://chuaxaloi.vn/thong-tin/le-hoi-chua-huong/1055.html 6. Tài liệu Đại học Duy Tân, “Hội chùa Hương” — https://tailieu.duytan.edu.vn/tailieu/2010/20100812/banglang_ht/hoi_chua_huong_8255.pdf?rand=461329

7. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Perfume Pagoda pilgrimage continues to attract visitors” — https://english.bvhttdl.gov.vn/articledetail.aspx?sitepageid=416&articleid=12982 8. Thông tấn xã Việt Nam, “Khẳng định vị thế của Chùa Hương trên bản đồ du lịch văn hóa tâm linh” — https://nvsk.vnanet.vn/khang-dinh-vi-the-cua-chua-huong-tren-ban-do-du-lich-van-hoa-tam-linh-1-182838.vna

Thảo luận

Đọc tiếp trong Lễ Hội

Xem tất cả