Hội Gióng — Vở kịch dân gian nghìn năm thờ Thánh Gióng
Từ làng Phù Đổng bên sông Đuống đến núi Sóc nơi Thánh Gióng bay về trời, Hội Gióng là lễ hội lớn nhất vùng đồng bằng Bắc Bộ thờ vị anh hùng cưỡi ngựa sắt đánh giặc Ân — di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại từ năm 2010.

Làng Phù Đổng bên sông Đuống và núi Sóc ở Sóc Sơn mỗi năm lại rộn ràng trống hội. Hội Gióng là một “vở kịch dân gian” khổng lồ, nơi hàng trăm người dân cùng tái hiện trận đánh giữ nước của vị anh hùng cưỡi ngựa sắt.
Hội Gióng có ở nhiều nơi thuộc vùng đồng bằng Bắc Bộ, nhưng tiêu biểu nhất là hai hội ở đền Phù Đổng (xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm) và đền Sóc (xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn). Ngày 16/11/2010, UNESCO đã ghi danh hội vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nguồn gốc & ý nghĩa
Theo truyền thuyết phổ biến nhất, vào đời Hùng Vương thứ sáu, giặc Ân từ phương Bắc tràn sang xâm lược. Ở làng Phù Đổng có một cậu bé lên ba vẫn chưa biết nói, biết cười. Khi sứ giả nhà vua đi tìm người tài đánh giặc, cậu bé bỗng cất tiếng, xin vua rèn ngựa sắt, roi sắt và áo giáp sắt để ra trận.
Từ hôm ấy, cậu bé lớn nhanh như thổi, cả làng góp cơm nuôi cậu lớn. Khi đủ ngựa sắt, roi sắt, giáp sắt, cậu vươn vai thành tráng sĩ, cưỡi ngựa sắt xông ra trận, ngựa phun lửa, roi sắt quật tan quân giặc. Giặc tan, tráng sĩ phi ngựa về núi Sóc (núi Vệ Linh) rồi bay về trời.
Truyền thuyết Thánh Gióng có nhiều dị bản. Sách Việt điện u linh tập (thời Trần) không xác định rõ thời đại hay tên giặc, còn Lĩnh Nam chích quái gắn câu chuyện với đời Hùng Vương thứ sáu và giặc Ân. “Giặc Ân” chưa có thực thể lịch sử tương ứng đã được xác minh — đây là huyền thoại, không phải sử liệu. Thánh Gióng vẫn được tôn thờ là một trong Tứ bất tử, biểu tượng của tinh thần chống ngoại xâm.
Thời gian & địa điểm
Hội Gióng có hai trung tâm: nơi Thánh sinh ra và nơi ngài hóa. Đền Phù Đổng (đền Thượng) ở xã Phù Đổng, huyện Gia Lâm, bên bờ bắc sông Đuống, thờ Thánh Gióng cùng sáu tướng hộ vệ; đền Sóc ở xã Phù Linh, huyện Sóc Sơn, dưới chân núi Sóc, thờ ngài ở chốn hóa về trời. Hai hội chung một gốc tích nhưng diễn ra vào hai mùa khác nhau.
Hội Gióng Phù Đổng diễn ra vào tháng Tư âm lịch, từ mùng 6 đến mùng 9, ngày chính hội là mùng 9 — ngày diễn trận tái hiện chiến thắng giặc Ân. Theo truyền thống, lễ hội kéo dài tới 12 tháng Tư. Tháng Tư âm lịch thường rơi vào khoảng tháng 4–5 dương lịch.
Hội Gióng đền Sóc diễn ra sớm hơn, vào đầu xuân: từ mùng 6 đến mùng 8 tháng Giêng âm lịch, với đêm mùng 5 làm lễ mộc dục (tắm tượng). Mùng 6 khai hội, mùng 7 là ngày Thánh hóa theo truyền thuyết, chiều mùng 8 làm lễ hóa voi ngựa để bế mạc. Tháng Giêng âm lịch tức khoảng tháng 1–2 dương lịch.
Nghi lễ chính
Tại Phù Đổng, diễn trình hội ấn định theo từng ngày. Mùng 6 làm lễ rước nước: lấy nước thiêng từ giếng đền Mẫu (đền Hạ, thờ mẹ Thánh Gióng). Mùng 7 rước cờ lệnh và cỗ chay về đền Thượng tế Thánh, rồi đoàn hội đi rước khám đường — khoảng 7 km qua miếu Ban và bãi cờ Đổng Viên. Mùng 8 tế Thánh, mở cửa đền; chính hội mùng 9 diễn trận tại Soi Bia.
Linh hồn của hội trận Phù Đổng là các ông Hiệu, bộ chỉ huy tượng trưng của đội quân Văn Lang: Hiệu cờ, Hiệu trống, Hiệu chiêng, Hiệu trung quân và hai Hiệu tiểu cổ. Họ do làng chủ hội chọn trong số trai chưa vợ 12–20 tuổi của bốn làng Phù Đổng, Phù Dực, Đổng Viên, Đổng Xuyên. Ông Hiệu cờ — tượng trưng cho Thánh Gióng — cầm cờ lệnh đỏ thêu chữ “Lệnh”, múa cờ điều binh khiển tướng; quanh ông là đội Phù Giá hơn 100 thanh niên cởi trần, đóng khố. Hai làng Phù Đổng và Phù Dục luân phiên làm chủ hội.
Tại đền Sóc, nghi lễ mở đầu bằng lễ mộc dục đêm mùng 5 và lễ rước nước, rồi sáng mùng 6 dâng hương và rước giò hoa tre vào đền Thượng. Điểm nhấn là tục chém tướng của thôn Yên Tàng ngày mùng 7: đoàn rước diễn tả cảnh Thánh Gióng chém ba tên tướng giặc Ân cuối cùng ở chân núi Vệ Linh trước khi bay về trời. Lễ hội khép lại chiều mùng 8 bằng lễ hóa voi và ngựa giấy khổ lớn.
Hoạt động nổi bật
Phần hội của Hội Gióng chính là hội trận: cuộc chiến chống giặc Ân được dàn dựng thành vở diễn ngoài trời, với cờ, trống, chiêng làm hiệu lệnh và các đội quân diễn thế trận, múa cờ, giành chiếu. Ở Phù Đổng, trận đánh diễn ra tại bãi Soi Bia; ở Sóc Sơn còn có đánh cờ người trên bàn cờ lớn, cùng phường Ải Lao múa hát thờ thần, trò bắt hổ và các trò chơi dân gian.
Một nét riêng của hội Phù Đổng là vai Chánh tướng: làng chọn một bé gái đóng vai nữ tướng ra trận. Ở hội Sóc, quần thể di tích đền Sóc gồm sáu công trình — đền Hạ (đền Trình), chùa Đại Bi, đền Mẫu, đền Thượng (đền Sóc), tượng đài Thánh Gióng trên đỉnh núi và nhà bia — là một không gian hành hương rộng lớn.
Kinh nghiệm tham dự
Muốn xem trọn hội trận, nên đến đúng ngày chính hội: mùng 9 tháng Tư âm lịch ở Phù Đổng và mùng 6–7 tháng Giêng âm lịch ở đền Sóc. Cả hai hội đều rất đông, nên đi sớm để có chỗ xem diễn trận. Tại đền Sóc, đường lên đền Thượng và tượng đài là bậc đá leo núi, nên mang giày thoải mái.
Hội Gióng là lễ hội tín ngưỡng của cộng đồng địa phương. Khi dự hội, nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự, không chen vào đội hình rước hay chạm vào đạo cụ, cờ lệnh và kiệu. Ngày âm lịch đổi sang dương lịch khác nhau mỗi năm, vì vậy trước khi đi nên đối chiếu lịch âm của năm đó.
Ý nghĩa văn hóa
Ngày 16/11/2010, Hội Gióng trở thành di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại — lễ hội đầu tiên của Việt Nam được lập hồ sơ trình UNESCO xem xét. Hồ sơ mang tên “Gióng festival of Phù Đổng and Sóc temples”, công nhận cả hai hội Phù Đổng và Sóc Sơn là một quần thể lễ hội thống nhất.
Giá trị của Hội Gióng nằm ở chỗ cộng đồng các làng giữ gìn nó qua nhiều thế hệ: vai diễn tuyển chọn khắt khe, nghi thức giữ theo “sổ Hội lệ” của làng, hàng trăm người dân cùng tham gia trình diễn. Qua cờ, trống, chiêng và hội trận, lễ hội gửi gắm khát vọng của người Việt: đất nước thái bình, mỗi người có trách nhiệm với gia đình và quê hương.
Nguồn tham khảo
1. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, “Hội Gióng được công nhận là di sản văn hoá phi vật thể” — https://vietnamtourism.vn/index.php/news/items/3652
2. Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam, “Lễ hội Gióng” — http://vietnamtourism.vn/index.php/tourism/items/555/12
3. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, “Đầu Xuân, cùng trẩy hội Gióng đền Sóc” — http://sovhtt.hanoi.gov.vn/dau-xuan-cung-tray-hoi-giong-den-soc/
4. Cổng thông tin NSSC Hà Nội, “Lễ hội Gióng Phù Đổng — Di sản văn hóa phi vật thể nhân loại” — https://hanoi.nssc.gov.vn/le-hoi-giong-phu-dong/
5. UNESCO, Hồ sơ đề cử số 00443, “Gióng festival of Phù Đổng and Sóc temples” — https://ich.unesco.org/doc/src/07508-EN.pdf?v=1288883948
6. Wikipedia tiếng Việt, “Thánh Gióng” (chỉ dùng để đối chiếu; các mốc chính đã kiểm chứng qua các nguồn trên) — https://vi.wikipedia.org/wiki/Th%C3%A1nh_Gi%C3%B3ng



Thảo luận