Lễ hội cầu ngư Đà Nẵng — Lời cầu biển yên sóng lặng của vạn chài

Từ trung tuần tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch, các làng chài ven vịnh Đà Nẵng lần lượt mở hội cầu ngư, tôn vinh cá Ông — vị thần biển đã che chở cho bao thế hệ ngư dân vươn khơi — trong một lễ hội được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2016.

Miếu Ngư ông Thọ Quang trong ngày hội cầu ngư

Một sáng giữa tháng Giêng, bãi biển Hà Khê đã rộn ràng tiếng trống. Từ lăng Ông ven đường Nguyễn Tất Thành, đoàn rước kiệu trong khăn áo chỉnh tề tiến ra phía biển, theo sau là đông đảo ngư dân và du khách. Ngoài khơi, những chiếc ghe giăng đèn kết hoa chờ giờ khai hội. Đó là lễ hội cầu ngư — lễ mở biển đầu năm của các làng chài Đà Nẵng.

Đây là sinh hoạt tín ngưỡng lớn nhất trong năm của ngư dân ven biển, gắn với tục thờ cá Ông — loài cá voi được tôn làm vị thần hộ mệnh của nghề biển. Ngày 10/3/2016, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh “Lễ hội Cầu Ngư” tại Đà Nẵng vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; bằng chứng nhận được trao tại lễ hội quận Thanh Khê ngày 20/2/2019.

Nguồn gốc & ý nghĩa

Lễ hội gắn với quá trình lập làng, lập vạn của cư dân ngư nghiệp dọc vịnh Đà Nẵng. Từ thế kỷ XVII–XVIII, khi các vạn chài cổ như Thanh Khê, Xuân Hà, Nam Ô hay Mân Thái, Thọ Quang được xác lập, thiết chế đầu tiên cộng đồng dựng lên là ngôi lăng thờ thần Nam Hải nhìn ra biển lớn. Không có tài liệu nào ghi chính xác lễ hội ra đời năm nào.

Trong tâm thức ngư dân miền Trung, cá voi được tôn xưng là cá Ông, Ông Ngư, Ông Khơi hay Ông Lộng — vị thần hộ mệnh của người đi biển. Tại Đà Nẵng, Ông được thờ với tôn hiệu Nam Hải Cự Tộc Ngọc Lân Tôn Thần; các lăng Ông còn lưu sắc phong triều Nguyễn. Khi cá voi dạt vào bờ — ngư dân gọi là “Ông lụy” — cả vạn chài làm lễ tang cho Ông, rồi rước bộ xương về tẩy trần và thờ trong lăng. Lễ hội hằng năm vì thế vừa tri ân Ông, vừa tưởng nhớ tiền nhân, vừa cầu một năm “trời yên biển lặng, tôm cá đầy khoang”.

Thời gian & địa điểm

Lễ hội không có một ngày chung. Theo lệ cổ truyền, các làng chài lần lượt mở hội từ trung tuần tháng Giêng đến hết tháng Ba âm lịch hằng năm. Mỗi lăng Ông chọn một ngày riêng theo lệ của vạn mình, nên du khách muốn dự lễ cần hỏi trước ngày cụ thể của từng lăng trong năm đó.

Điểm mở hội lớn nhất là Lăng Ông Ngư tại công viên biển Hà Khê, đường Nguyễn Tất Thành, thường vào các ngày 14–16 tháng Giêng âm lịch. Các lăng Ông ở Thọ Quang, Mân Thái, Phước Mỹ, Nại Hiên Đông cũng mở hội: Mân Thái thường vào 25–26 tháng Giêng, Phước Mỹ ngày 26 tháng Giêng, Nại Hiên Đông từ 7 đến 10 tháng 3 âm lịch. Nam Ô (Liên Chiểu) thường mở hội giữa tháng Hai.

Riêng Thọ Quang, các nguồn ghi khác nhau: Hội Văn nghệ Đà Nẵng ghi lễ hội ở đây từ 16 đến 20 tháng 2 âm lịch, trong khi một số tư liệu khác ghi ngày 26 tháng Giêng. Mỗi vạn giữ một lệ riêng, và lệ ấy có thể đổi theo từng năm. Theo lệ xưa, các làng còn giữ tục “tam niên đáo lệ”: cứ ba năm tổ chức đại lễ một lần, các năm còn lại chỉ làm tiểu lễ hoặc trung lễ.

Nghi lễ chính

Phần lễ diễn ra trang nghiêm từ sáng sớm đến giữa trưa. Mở đầu là lễ Nghinh Ông: kiệu thờ cá Ông được rước từ lăng ra bờ biển, thuyền bè giăng đèn kết hoa chờ sẵn ngoài khơi. Tiếp đó là lễ tế Âm linh cho những người đã khuất trên biển, rồi lễ tế Chánh do các bô lão chủ lễ, đọc văn tế cầu biển yên, mùa bội thu, rồi đốt văn tế để “tiếp linh”. Sau đó còn có lễ rước sắc, lễ tống na, lễ thả thuyền cúng, lễ phóng sanh và lễ phá cỗ. Mỗi gia đình ngư dân cũng đặt bàn hương án cúng Ông trong những ngày hội.

Hoạt động nổi bật

Điểm nhấn nghệ thuật là hát bả trạo — còn gọi là chèo bả trạo — diễn xướng dân gian gắn chặt với tín ngưỡng thờ cá Ông. Trước sân lăng, đội hình bả trạo với Tổng Mũi, Tổng Khoang và các con trạo vừa hò vừa khua mái chèo, tát nước, mô phỏng con thuyền vượt sóng ra khơi. Theo Cổng thông tin thành phố, hát bả trạo đã được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2013.

Bên cạnh bả trạo, phần hội còn có hát tuồng, hò bá khoan và ca Huế, cùng các trò chơi dân gian vùng biển như đua thuyền, lắc thúng, bơi lội, kéo co và đá bóng. Những trò chơi này vừa để vui, vừa rèn sức khỏe, kỹ năng sông nước và tinh thần đoàn kết cho thế hệ trẻ làng chài, tạo khí thế cho mùa ra khơi mới.

Kinh nghiệm tham dự

Vì mỗi lăng mở hội vào ngày riêng trong khoảng tháng Giêng đến tháng Ba âm lịch, cách chắc chắn nhất là theo dõi thông báo của chính quyền địa phương hoặc ban quản lý lăng Ông trong năm dự định đi. Lễ lớn ở Hà Khê thường rơi vào giữa tháng Giêng âm lịch; các lễ ở Sơn Trà rải từ cuối tháng Giêng đến đầu tháng Ba. Phần lễ chính diễn ra buổi sáng, phần hội kéo dài sang chiều và tối.

Lễ hội là sinh hoạt cộng đồng mở, du khách có thể đến xem cả phần lễ lẫn phần hội. Khi dự phần lễ, nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự và yên lặng trong lúc tế lễ, không chen vào khu vực hành lễ. Chụp ảnh nên xin phép trước khi chụp cận cảnh người đang làm lễ. Một buổi dạo biển Hà Khê hay bến cá Thọ Quang sẽ giúp hiểu rõ hơn đời sống vạn chài mà lễ hội tôn vinh.

Ý nghĩa văn hóa

Giá trị lớn nhất của lễ hội là nó giữ được cả ba tầng ý nghĩa cùng lúc: tín ngưỡng, cộng đồng và nghề nghiệp. Về tín ngưỡng, lễ hội duy trì tục thờ cá Ông — tín ngưỡng biển đặc trưng của cư dân ven biển. Về cộng đồng, ngày hội là dịp cả vạn chài sum họp, nhắc nhau về cội nguồn. Về nghề nghiệp, lễ hội mở đầu vụ cá Nam, động viên ngư dân bám biển giữ nghề.

Trong bối cảnh Đà Nẵng đô thị hóa nhanh, làng chài thu hẹp và số ngư dân giảm dần, việc lễ hội vẫn được tổ chức thường niên ở hàng chục lăng Ông cho thấy sức sống bền bỉ của nó. Theo một nghiên cứu của Trường Đại học Sư phạm Đà Nẵng, dù lễ hội đã ít nhiều thay đổi để thích nghi, những giá trị tâm linh, giáo dục và cộng đồng của nó vẫn trường tồn, góp phần làm nên bản sắc biển của thành phố.

Nguồn tham khảo

1. NSSC Đà Nẵng, “Lễ hội Cầu Ngư Đà Nẵng — Di sản tâm linh vạn chài ven biển” — https://danang.nssc.gov.vn/le-hoi-cau-ngu-da-nang/

2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Công nhận 7 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” — https://bvhttdl.gov.vn/cong-nhan-7-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-7499.htm

3. Quyết định số 829/QĐ-BVHTTDL ngày 10/3/2016 về việc công bố Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Van-hoa-Xa-hoi/Quyet-dinh-829-QD-BVHTTDL-danh-muc-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-2016-305291.aspx?tab=3

4. Lê Thị Thu Hiền, “Lễ hội Cầu ngư Đà Nẵng — Những giá trị bền vững”, Tạp chí Khoa học Xã hội, Nhân văn và Giáo dục (Trường Đại học Sư phạm, Đại học Đà Nẵng) — https://jshe.vn/index.php/jshe/article/download/170/144

5. Hội Văn nghệ Đà Nẵng, “Tín ngưỡng thờ cúng cá Ông trên địa bàn quận Sơn Trà” — https://vannghedanang.org.vn/tin-nguong-tho-cung-ca-ong-tren-dia-ban-quan-son-tra-9262.html

6. Báo Văn Hóa, “Lễ hội Cầu ngư Đà Nẵng là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” — https://baovanhoa.vn/van-hoa/le-hoi-cau-ngu-da-nang-la-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-2040.html

7. Cổng Thông tin điện tử thành phố Đà Nẵng, “Thăng An tổ chức Lễ hội Cầu ngư năm 2026” — https://cttdt.danangportal.gov.vn/vi/web/dng/w/thang-an-to-chuc-le-hoi-cau-ngu-nam-2026

Thảo luận

Đọc tiếp trong Lễ Hội

Xem tất cả