Lễ hội Katê — Tết lớn nhất của người Chăm bên tháp cổ Pô Klong Garai
Vào đầu tháng 7 lịch Chăm mỗi năm, tiếng trống Paranưng và kèn Saranai lại vang lên trên đồi Trầu, khi hàng nghìn người Chăm về tháp Pô Klong Garai đón Katê — lễ hội lớn nhất trong năm để tưởng nhớ thần linh, vua chúa và tổ tiên.

Sáng sớm ngày chính lễ, từng đoàn người trong trang phục truyền thống men theo con đường lên đồi Trầu, hướng về cụm tháp Pô Klong Garai. Đi đầu là đoàn rước kiệu y trang của thần, theo sau là tiếng trống Paranưng và kèn Saranai. Đó là Katê — lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm theo đạo Bàlamôn.
Với người Chăm, Katê còn là cái Tết truyền thống của dân tộc mình: dịp tưởng nhớ các vị thần, các vị vua và ông bà tổ tiên, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Năm 2017, lễ hội Katê đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Nguồn gốc & ý nghĩa
Tên gọi Katê, theo nhà nghiên cứu Quảng Văn Đại, bắt nguồn từ “Katik” trong tiếng Hindu, vốn từ “Kattika” của Phạn ngữ, có nghĩa là lễ trong tháng 7. Truyền thuyết kể rằng chính vị thần Po Kuk Alua Huk đã truyền lại thời gian tổ chức lễ hội.
Katê trước hết là lễ cúng thần nam — các vị thần cha — đồng thời tưởng nhớ thần linh, vua chúa có công với đất nước và tổ tiên. Lễ hội diễn ra vào lúc mùa màng đã thu hoạch xong, nên còn mang ý nghĩa của một cái Tết: khép lại một vụ mùa, mở ra một chu kỳ mới với ước nguyện no ấm, bình an.
Một nét đẹp riêng của Katê là sự gắn bó giữa người Chăm và người Raglai. Y trang của nữ thần Pô Inư Nưgar — Mẹ xứ sở, thủy tổ của người Chăm — do đồng bào Raglai ở xã Phước Hà cất giữ, và mỗi mùa Katê họ trang trọng bàn giao lại cho người Chăm để rước về đền thờ.
Thời gian & địa điểm
Theo lịch Chăm, Katê diễn ra trong 7 ngày đầu tháng 7, thường rơi vào cuối tháng 9 đến đầu tháng 10 dương lịch. Ngày 1 tháng 7 tại các đền tháp, ngày 2 tại nhà các vị Sư cả, ngày 3 tại nhà làng, rồi từ ngày 4 đến ngày 7 tại các gia đình, tộc họ. Ngày cụ thể thay đổi theo từng năm.
Địa điểm chính của Katê là ba cụm đền tháp ở khu vực trước đây thuộc tỉnh Ninh Thuận, nay thuộc tỉnh Khánh Hòa: tháp Pô Klong Garai ở phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang — Tháp Chàm; tháp Pô Rômê ở thôn Hậu Sanh và đền Pô Inư Nưgar ở thôn Hữu Đức, đều thuộc xã Phước Hữu. Người Chăm ở Bình Thuận cũng tổ chức Katê tại tháp Pô Sah Inư ở Phan Thiết.
Tháp Pô Klong Garai thờ vua Pô Klong Garai, trị vì từ năm 1151 đến 1205, được suy tôn là “Thần Thủy lợi” vì công lao dẫn thủy nhập điền. Quần thể tháp được xây vào khoảng cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV, trên đồi Trầu, cách trung tâm Phan Rang — Tháp Chàm khoảng 7 km. Tháp Pô Rômê thờ vua Pô Rômê, vị vua cuối cùng của vương quốc Chămpa (trị vì 1595–1615); phù điêu vua Pô Rômê trong tháp chính đã được công nhận là Bảo vật quốc gia vào ngày 31/12/2020.
Nghi lễ chính
Phần lễ của Katê gồm năm nghi thức chính vào ngày 1 tháng 7 Chăm lịch: rước y trang, mở cửa tháp, tắm tượng thần, mặc y phục cho thần và đại lễ. Lễ rước y trang mở đầu lễ hội: từ sáng sớm, đoàn rước hàng trăm người lên đường — người Raglai đi đầu đánh mã la, tiếp đến là Cả sư, thầy kéo đàn Kanhi, bà Bóng và các chức sắc, rồi các thanh niên khiêng kiệu đựng y phục của vua thần.
Khi đoàn rước về đến đền tháp, lễ mở cửa tháp được cử hành: Cả sư và ông Từ dâng rượu, trầu cau, trứng và nước tắm thần pha trầm hương, rồi bà Bóng cất lời hát xin mở cửa tháp. Lễ vật dâng cúng do người dân mang đến, gồm dê, gà, bánh trái, trầu cau, trà và rượu. Bên trong tháp, lễ tắm tượng thần được tiến hành: nước tắm pha trầm hương được tưới lên tượng thần, tín đồ lấy nước ấy xoa lên người để cầu may mắn. Tiếp đó là lễ mặc y phục cho tượng thần, rồi đại lễ khép lại phần lễ.
Hoạt động nổi bật
Âm nhạc là linh hồn của Katê. Tiếng trống Ginăng và trống Paranưng, tiếng kèn Saranai réo rắt, tiếng đàn Kanhi trầm bổng vang lên suốt từ đoàn rước đến đại lễ và phần hội. Với người Chăm, tiếng trống không chỉ để vui hội mà còn là lời mời gọi thần linh.
Phần hội diễn ra sôi nổi dưới chân các ngọn tháp cổ và tại các làng Chăm. Các thiếu nữ múa quạt, múa đội nước uyển chuyển; các chàng trai múa trống mạnh mẽ. Màu trắng — màu của sự tinh khiết và lòng thành kính — xuất hiện khắp nơi, bên cạnh sắc màu rực rỡ của khăn đội đầu, váy áo thêu và cờ phướn. Du khách còn có thể xem các trò chơi dân gian và gian trưng bày gốm Bàu Trúc, dệt thổ cẩm.
Kinh nghiệm tham dự
Ngày đáng đi nhất là ngày chính lễ — ngày 1 tháng 7 Chăm lịch — khi đầy đủ các nghi thức diễn ra tại ba đền tháp, trong đó đông vui và trang trọng nhất là tháp Pô Klong Garai. Nên đến từ sáng sớm để xem lễ rước y trang lên tháp, vì đoàn rước thường khởi hành vào khoảng 6 giờ sáng.
Katê là lễ hội tín ngưỡng, không phải sân khấu biểu diễn: hãy giữ yên lặng trong lúc hành lễ, không bước vào khu vực nghi thức, không chạm vào lễ vật hay y trang, và hỏi ý kiến trước khi chụp ảnh các chức sắc. Phan Rang cuối tháng 9, đầu tháng 10 nắng gắt — nhớ mang mũ, nước uống và giày đi bộ.
Ý nghĩa văn hóa
Katê là một trong ba lễ hội lớn nhất trong năm của người Chăm, cùng với Rija Nưgar và Cambur. Lễ hội lưu giữ gần như nguyên vẹn nghi lễ gắn với các đền tháp cổ, âm nhạc, múa dân gian, nghề gốm và dệt thổ cẩm. Lễ hội được ghi danh Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2017.
Với người Chăm, Katê còn là dịp để thế hệ trẻ học hỏi và tiếp nối: trẻ em theo cha mẹ lên tháp, xem các chức sắc làm lễ, nghe tiếng trống, tiếng kèn từ khi còn nhỏ — để rồi lớn lên, chính các em sẽ là người giữ nhịp trống, giữ điệu múa và giữ ngọn lửa của lễ hội. Với du khách, Katê là cơ hội hiếm có để thấy một nền văn hóa sống động ngay trong không gian thiêng của những ngọn tháp gạch đỏ cổ kính.
Nguồn tham khảo
1. Viện Âm nhạc, “Sưu tầm, bảo tồn âm nhạc và múa dân gian trong một số lễ hội truyền thống của người Chăm Bàlamôn tại tỉnh Ninh Thuận” — https://vienamnhac.vn/du-an/suu-tam-bao-ton-am-nhac-va-mua-dan-gian-trong-mot-so-le-hoi-truyen-thong-cua-nguoi-cham-balamon-tai-tinh-ninh-thuan?cid=share_facebook
2. Báo điện tử Chính phủ — Chính sách & Cuộc sống (TTXVN), “Phát huy giá trị di sản lễ hội Katê gắn với phát triển du lịch văn hóa đương đại” — https://chinhsachcuocsong.vnanet.vn/phat-huy-gia-tri-di-san-le-hoi-kate-gan-voi-phat-trien-du-lich-van-hoa-duong-dai/98195.html
3. Tuổi Trẻ, “Lễ hội lớn nhất trong năm của đồng bào Chăm” — https://tuoitre.vn/dulichtphcm/le-hoi-lon-nhat-trong-nam-cua-dong-bao-cham-10783220.htm
4. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Đồng bào Chăm vui đón Lễ hội Katê” — https://bvhttdl.gov.vn/dong-bao-cham-vui-don-le-hoi-kate-20190930124501296.htm
5. Báo Biên phòng, “Bản hòa ca của niềm tin và tình đoàn kết của đồng bào Chăm” — https://www.bienphong.com.vn/ban-hoa-ca-cua-niem-tin-va-tinh-doan-ket-cua-dong-bao-cham-post496332.html
6. Báo Văn hóa, “Khám phá tháp cổ Pô Rome, nơi lưu giữ bảo vật quốc gia” — https://baovanhoa.vn/kham-pha-thap-co-po-rome-noi-luu-giu-bao-vat-quoc-gia-59284.html
7. Vietnam.vn, “Rộn ràng không gian Lễ hội Katê năm 2026 tại Khánh Hòa” — https://www.vietnam.vn/ron-rang-khong-gian-le-hoi-kate-nam-2026-tai-khanh-hoa



Thảo luận