Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam — Mùa hành hương lớn nhất miền Tây
Mỗi năm vào cuối tháng 4 âm lịch, hàng triệu người hành hương đổ về miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, Châu Đốc, An Giang, dự một trong những lễ hội tâm linh lớn nhất miền Tây — lễ hội vừa được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2024.

Cuối tháng Tư âm lịch, dòng người hành hương từ khắp miền Tây lại đổ về núi Sam, dự lễ Vía Bà Chúa Xứ — lễ hội tâm linh lớn nhất Đồng bằng sông Cửu Long. Ngày 4 tháng 12 năm 2024, lễ hội được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Trung tâm lễ hội là Miếu Bà Chúa Xứ dưới chân núi Sam, phường Vĩnh Tế, Châu Đốc, tỉnh An Giang. Ngôi miếu nguy nga với bốn tầng mái cong vút lợp ngói xanh ngọc, cửa gỗ chạm trổ tinh xảo. Năm 2008, miếu được công nhận là ngôi miếu lớn nhất Việt Nam.
Nguồn gốc & ý nghĩa
Theo truyền thuyết dân làng Vĩnh Tế, cách đây khoảng 200 năm, trên đỉnh núi Sam có pho tượng cổ ngồi trên bệ đá sa thạch. Dân làng muốn thỉnh tượng xuống núi để thờ, song bao nhiêu trai tráng cũng không nhấc nổi. Dân làng chọn chín cô gái đồng trinh thì khiêng tượng đi nhẹ nhàng. Xuống đến chân núi, tượng bỗng nặng trĩu, không thể đi tiếp. Dân làng hiểu Bà đã chọn nơi này để an vị, nên lập miếu thờ tại đó.
Lai lịch pho tượng đến nay vẫn là bí ẩn. Tượng tạc bằng đá sa thạch, cao hơn một mét — loại đá không có ở An Giang. Nhà khảo cổ người Pháp Malleret, nghiên cứu tượng năm 1941, cho rằng đây là tượng thần Vishnu từ cuối thế kỷ VI. Giả thuyết khác cho rằng tượng là pho tượng Phật của người Khmer, bị bỏ quên lâu đời trên đỉnh núi.
Bà Chúa Xứ được tôn thờ như Chúa Xứ Thánh Mẫu — Nữ thần Mẹ Đất, vị thần phù hộ, che chở, mang lại thịnh vượng, sức khỏe và bình an. Lễ hội là dịp người dân tri ân Bà, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, làm ăn phát đạt. Tín ngưỡng này là sản phẩm giao thoa của các cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm, Hoa gắn với lịch sử khẩn hoang Nam Bộ qua hình ảnh Thoại Ngọc Hầu — vị danh thần có công đào kênh Vĩnh Tế.
Thời gian & địa điểm
Theo chương trình chính thức những năm gần đây, lễ hội diễn ra từ ngày 22 đến 27 tháng 4 âm lịch hằng năm, tại Miếu Bà Chúa Xứ và khu vực bệ đá thờ Bà trên đỉnh núi. Phần lễ truyền thống khởi đầu vào đêm 23 rạng 24; ngày vía chính là ngày 25 tháng 4 — tương truyền là ngày tượng Bà an vị. Mùa hành hương kéo dài từ tháng Giêng đến hết tháng 4 âm lịch.
Núi Sam là ngọn núi độc lập, cao khoảng 228 mét, chu vi hơn 5.000 mét, nổi lên giữa đồng bằng. Núi có tên chữ là Vĩnh Tế sơn, do vua Minh Mạng đặt để ghi công Thoại Ngọc Hầu hoàn thành kênh Vĩnh Tế, chạy dọc phía tây bắc chân núi, sát biên giới Campuchia. Miếu Bà nằm dưới chân núi, cách trung tâm Châu Đốc khoảng 5–6 km, cách Thành phố Hồ Chí Minh khoảng 240 km.
Nghi lễ chính
Lễ Phục hiện tổ chức lúc 15 giờ ngày 22 tháng 4, tái hiện cảnh rước tượng Bà từ bệ đá trên đỉnh núi về miếu, theo truyền thuyết chín cô gái đồng trinh đưa Bà xuống núi.
Lễ Tắm Bà cử hành lúc 0 giờ đêm 23 rạng 24 tháng 4. Nước tắm Bà là nước thơm nấu từ các loại hoa được lựa chọn kỹ, với ý nghĩa tẩy trần cho tượng và thay trang phục mới. Sau lễ, y phục cũ của Bà được cắt nhỏ, phát cho người dân và khách trẩy hội như bùa hộ mệnh, cầu sức khỏe và bình an.
Lễ Thỉnh sắc tiến hành lúc 15 giờ ngày 24 tháng 4 (một số năm gần đây tổ chức vào ngày 25). Các bô lão sang lăng Thoại Ngọc Hầu đối diện miếu để thỉnh sắc và bài vị của ông cùng hai phu nhân về miếu Bà. Lễ Túc yết diễn ra lúc 0 giờ đêm 25 rạng 26, dâng lên Bà heo trắng, mâm xôi, ngũ quả.
Lễ Chánh tế cử hành vào 4 giờ sáng ngày 27 tháng 4, nghi thức tương tự lễ Túc yết nhưng đơn giản hơn. Đến 15–16 giờ chiều cùng ngày là lễ Hồi sắc: sắc và bài vị Thoại Ngọc Hầu cùng hai phu nhân được đưa về Sơn lăng, lễ Vía Bà chính thức khép lại.
Hoạt động nổi bật
Song song với phần lễ trang nghiêm trong miếu là phần hội rộn ràng bên ngoài. Hát bội diễn ra suốt những đêm lễ, sau lễ Xây chầu; các đoàn múa lân, múa rồng biểu diễn quanh sân miếu. Hoạt động văn hóa, nghệ thuật của cộng đồng Kinh, Khmer, Chăm, Hoa biến núi Sam thành ngày hội nhiều ngày đêm, vừa linh thiêng vừa náo nhiệt.
Đến Châu Đốc dịp lễ Vía Bà, du khách thường tham quan cả quần thể núi Sam: lăng Thoại Ngọc Hầu, chùa Tây An, chùa Hang trên triền núi, và leo lên đỉnh Sam ngắm toàn cảnh đồng bằng. Xuôi về phía sông, có thể đi thuyền thăm làng nổi cá bè Châu Đốc — nhà gỗ nổi trên sông Hậu với nghề nuôi cá bè từ những năm 1960.
Kinh nghiệm tham dự
Lễ hội đông nhất vào ngày vía chính 25 tháng 4; riêng dịp lễ Vía Bà, An Giang đón hơn 4 triệu lượt khách. Du khách nên đến sớm trong ngày, dự trù thời gian chờ đợi khi vào chánh điện dâng lễ. Nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự nơi thờ tự và giữ tư trang cẩn thận.
Miếu Bà mở cửa đón khách quanh năm, nên nếu muốn viếng Bà trong không khí tĩnh lặng hơn, có thể đi vào ngày thường ngoài mùa lễ. Chuyến đi có thể kết hợp khám phá An Giang: núi Sam và Châu Đốc, rừng tràm Trà Sư và chợ Tịnh Biên. Hãy kiểm tra thông báo mới nhất của tỉnh An Giang trước chuyến đi.
Ý nghĩa văn hóa
Lễ hội được công nhận là lễ hội cấp quốc gia năm 2001, đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2014, và ngày 4 tháng 12 năm 2024 được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại — lễ hội truyền thống đầu tiên của phương Nam nhận vinh dự này.
Hơn cả một lễ hội tôn giáo, Vía Bà Chúa Xứ là nơi gặp gỡ của nhiều lớp văn hóa: tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, dấu ấn văn hóa Khmer và Chăm phong tục của cộng đồng người Hoa, và ký ức khẩn hoang của người Kinh trên đất mới. Tất cả kể cùng một câu chuyện về niềm tin tâm linh gắn với lịch sử khai phá đất đai.
Nguồn tham khảo
1. Cổng thông tin điện tử tỉnh An Giang, “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam: Tinh hoa văn hóa Việt, rạng danh thế giới” — https://angiang.gov.vn/vi/le-hoi-ba-chua-xu-nui-sam-tinh-hoa-van-hoa-viet-rang-danh-gioi
2. Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam: Thu hút du khách đến với lễ hội truyền thống” — https://bvhttdl.gov.vn/le-hoi-via-ba-chua-xu-nui-sam-thu-hut-du-khach-den-voi-le-hoi-truyen-thong-20251112142521269.htm
3. Báo Nhân Dân, “Khai mạc lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam” — https://nhandan.vn/an-giang-to-chuc-le-don-bang-unesco-ghi-danh-le-hoi-via-ba-chua-xu-nui-sam-post866133.html
4. “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam — Nét tín ngưỡng tâm linh vùng An Giang” — https://scov.gov.vn/ban-sac-van-hoa/le-hoi-via-ba-chua-xu-nui-sam-net-tin-nguong-tam-linh-vung-an-giang.html
5. VnExpress, “Kinh nghiệm xuôi dòng Châu Đốc” — https://vnexpress.net/kinh-nghiem-xuoi-dong-chau-doc-4194302.html
6. Wikipedia tiếng Việt, “Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ núi Sam” — https://vi.wikipedia.org/wiki/L%E1%BB%85_h%E1%BB%99i_V%C3%ADa_B%C3%A0_Ch%C3%BAa_X%E1%BB%A9_n%C3%BAi_Sam



Thảo luận