Lễ hội đền Hùng — Giỗ Tổ Hùng Vương, quốc lễ của dân tộc
Mỗi năm vào mùng 10 tháng 3 âm lịch, hàng triệu người Việt từ khắp mọi miền đất nước lại hướng về núi Nghĩa Lĩnh, Phú Thọ, để dâng hương tưởng nhớ các Vua Hùng — những người được tôn kính là tổ tiên đã dựng nên nhà nước Văn Lang đầu tiên.

“Dù ai đi ngược về xuôi, nhớ ngày Giỗ Tổ mồng mười tháng ba.” Mỗi năm, vào mùng 10 tháng 3 âm lịch, hàng triệu người Việt lại hành hương về Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, thành phố Việt Trì, tỉnh Phú Thọ, để dâng hương tưởng nhớ các Vua Hùng — những bậc tiền nhân được tôn kính là người đã dựng nước.
Giỗ Tổ Hùng Vương là ngày quốc lễ của Việt Nam gắn với tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên, được người lao động nghỉ làm hưởng nguyên lương. Năm 2012, UNESCO ghi danh “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.
Nguồn gốc & ý nghĩa
Theo truyền thuyết, các Vua Hùng là 18 đời vua nối nhau trị vì nhà nước Văn Lang — nhà nước đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Truyền thuyết kể Lạc Long Quân kết duyên cùng Âu Cơ, sinh bọc trăm trứng nở thành trăm người con; người con trưởng lên làm vua, xưng là Hùng Vương. Đây là truyền thuyết, không phải sử liệu kiểm chứng, nhưng đã thành câu chuyện cội nguồn của mọi người Việt.
Ngày Giỗ Tổ 10 tháng 3 âm lịch được chính thức hóa năm 1917, khi Tuần phủ Phú Thọ Lê Trung Ngọc tấu trình triều Nguyễn lấy ngày này làm ngày quốc tế chung cho cả nước. Năm 2007, Quốc hội quyết định người lao động được nghỉ làm hưởng nguyên lương vào ngày Giỗ Tổ, nâng ngày này thành quốc lễ.
Ý nghĩa cốt lõi của Giỗ Tổ là đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”: tưởng nhớ công lao dựng nước của tổ tiên và nhắc mỗi người Việt về cội nguồn chung.
Thời gian & địa điểm
Ngày chính hội là mùng 10 tháng 3 âm lịch hằng năm. Lễ hội thực chất kéo dài khoảng một tuần vào đầu tháng 3 âm lịch — các nguồn ghi nhận khác nhau về ngày bắt đầu — và kết thúc bằng lễ dâng hương chính vào ngày 10 tháng 3. Theo dương lịch, ngày này thường rơi vào tháng 4.
Lễ hội diễn ra tại Khu di tích lịch sử Đền Hùng trên núi Nghĩa Lĩnh, cao khoảng 175 m, thuộc xã Hy Cương, cách trung tâm thành phố Việt Trì khoảng 10 km và cách Hà Nội khoảng 90 km. Khu di tích rộng khoảng 1.030 ha, trong đó có 538 ha rừng.
Quần thể gồm bốn ngôi đền chính dọc sườn núi: đền Hạ ở chân núi, tương truyền là nơi Âu Cơ sinh bọc trăm trứng; đền Trung ở lưng chừng núi, nơi các Vua Hùng bàn việc nước; đền Thượng trên đỉnh núi, nơi thờ chính các Vua Hùng và cử hành lễ dâng hương trọng thể nhất; đền Giếng ở phía tây nam đền Thượng, có từ thế kỷ XVIII. Phía sau đền Thượng là lăng Hùng Vương.
Nghi lễ chính
Chuỗi nghi lễ kéo dài từ đầu tháng 3 âm lịch đến hết ngày mùng 10. Vào mùng 6 tháng 3, tỉnh Phú Thọ cùng đồng bào cả nước cử hành Lễ Giỗ Đức Quốc Tổ tại đền Quốc Tổ Lạc Long Quân và Lễ dâng hương Tổ Mẫu tại đền Mẫu Âu Cơ.
Sáng mùng 10 tháng 3, nghi thức dâng hương Giỗ Tổ cấp quốc gia được cử hành trọng thể tại đền Thượng (Kính Thiên lĩnh điện). Trong tiếng nhạc lễ bát âm, trống đồng, chiêng cổ vang vọng giữa rừng đại thụ, đoàn đại biểu và đồng bào dâng hương hoa, oản quả và cặp bánh chưng, bánh giầy vuông tròn; vị chủ lễ đọc Chúc văn Giỗ Tổ và cầu quốc thái dân an.
Một nghi thức không thể thiếu là lễ rước kiệu. Các làng xã quanh vùng Đất Tổ rước kiệu từ đình, đền của làng mình về khu di tích, theo đội hình truyền thống với đội múa sư tử, đoàn rước cờ, các thiếu nữ đội lễ vật, đoàn chiêng trống, bát âm và các đội rước kiệu. Lễ vật dâng Tổ gồm hương, hoa, quả, bánh chưng, bánh giầy — biểu tượng của nền văn minh lúa nước, gắn với truyền thuyết Lang Liêu.
Hoạt động nổi bật
Sau phần lễ trang nghiêm là phần hội tưng bừng quanh núi Hùng. Điểm nhấn là hát Xoan — nghệ thuật dân gian gắn liền với tín ngưỡng thờ Vua Hùng, tương truyền ra đời từ thời các Vua Hùng, dù chưa có chứng cứ về niên đại. Hát Xoan được UNESCO ghi vào Danh sách di sản cần bảo vệ khẩn cấp năm 2011 và chuyển sang Danh sách đại diện của nhân loại năm 2017.
Bên cạnh hát Xoan, lễ hội còn có đấu vật, kéo co, bơi chải, bắn nỏ, cờ tướng, thi gói bánh chưng, thi giã bánh giầy, cùng các gian hàng thủ công như tò he, hát chèo, hát ghẹo, múa trống hội. Những năm gần đây, lễ hội gắn với Tuần Văn hóa — Du lịch Đất Tổ.
Kinh nghiệm tham dự
Lễ hội Đền Hùng là một trong những lễ hội đông nhất Việt Nam: theo UNESCO, hằng năm có hàng triệu người hành hương về đây. Muốn dâng hương trang nghiêm mà đỡ chen lấn, nên đến vào các ngày trước chính hội, khi phần hội đã bắt đầu mà dòng người chưa đạt đỉnh. Muốn xem lễ chính, hãy đến sớm từ sáng mùng 10 và chấp nhận đông đúc.
Hành trình lên đền Thượng là đoạn leo núi với nhiều bậc đá giữa rừng cây, nên mang giày thể thao thoải mái, mang theo nước uống và đi theo lộ trình đền Hạ — đền Trung — đền Thượng — đền Giếng. Ăn mặc lịch sự, kín đáo vì đây là không gian thờ tự; giữ trật tự, không chen lấn khi dâng hương. Từ Hà Nội, du khách thường đi theo quốc lộ 2 về Việt Trì; nên khởi hành sớm để tránh ùn tắc.
Ý nghĩa văn hóa
Ngày 6 tháng 12 năm 2012, tại Paris, UNESCO chính thức ghi danh “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Cùng năm, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh tín ngưỡng này vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (27/12/2012). Cả nước có 1.417 di tích thờ Hùng Vương, riêng Phú Thọ có 326 di tích, với Đền Hùng là trung tâm lớn nhất và lâu đời nhất.
Giá trị lớn nhất của lễ hội nằm ở chỗ nó vượt khỏi khuôn khổ một lễ hội địa phương để thành điểm tựa tinh thần chung của cả dân tộc: dù ở trong nước hay xa quê, người Việt đều coi ngày Giỗ Tổ là dịp nhớ về cội nguồn chung. Lễ hội Đền Hùng vì thế là một trong những lễ hội mẫu mực, quy mô và trang nghiêm bậc nhất Việt Nam — nơi đạo lý “Uống nước nhớ nguồn” sống lại mỗi năm bằng nghi lễ, âm nhạc dân gian và bước chân của hàng triệu người hướng về núi Nghĩa Lĩnh.
Nguồn tham khảo
1. UNESCO, “Worship of Hùng kings in Phú Thọ” — https://ich.unesco.org/en/RL/worship-of-hung-kings-in-phu-th-00735?RL=00735 | 2. UNESCO, “Decision of the Intergovernmental Committee: 7.COM 11.36” — https://ich.unesco.org/en/decisions/7.COM/11.36
3. VOV, “Worship of the Hung Kings – the mainstay of great national unity” — https://english.vov.vn/en/society/worship-of-the-hung-kings-the-mainstay-of-great-national-unity-post1017111.vov | 4. Phú Thọ (NSSC), “Lễ hội Đền Hùng – Quốc lễ thiêng liêng nơi cội nguồn Đất Tổ” — https://phutho.nssc.gov.vn/le-hoi-den-hung/
5. VTV, “Phú Thọ: Đặc sắc nghi lễ rước kiệu về Đền Hùng” — https://vtv.vn/phu-tho-dac-sac-nghi-le-ruoc-kieu-ve-den-hung-100260423122841762.htm | 6. Thể thao & Văn hóa, “Xây dựng Đền Hùng xứng tầm Di tích lịch sử đặc biệt Quốc gia” — https://conghien.thethaovanhoa.vn/xa-hoi/xay-dung-den-hung-xung-tam-di-tich-lich-su-dac-biet-quoc-gia-n20160407075628585.htm
7. Wikipedia, “Giỗ Tổ Hùng Vương” (đối chiếu với các nguồn trên) — https://vi.wikipedia.org/wiki/Gi%E1%BB%97_T%E1%BB%95_H%C3%B9ng_V%C6%B0%C6%A1ng | 8. Vietpedia, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” (đối chiếu) — https://vietpedia.vn/nghe-thuat/tin-nguong-tho-cung-hung-vuong-o-phu-tho



Thảo luận