Đình Tây Đằng — kiệt tác chạm khắc gỗ bên chân núi Ba Vì
Đình Tây Đằng ở xã Quảng Oai, Ba Vì — một trong những ngôi đình cổ nhất Việt Nam, di tích quốc gia đặc biệt với hơn 1.300 chi tiết chạm khắc gỗ thời Mạc, không có chi tiết nào trùng nhau.

Nằm ven quốc lộ 32 ở thôn Đông, xã Quảng Oai (thị trấn Tây Đằng cũ), thành phố Hà Nội, đình Tây Đằng được tôn vinh là “đệ nhất đình Đoài” — một trong những ngôi đình cổ nhất Việt Nam và là một di tích quốc gia đặc biệt. Ngôi đình hơn 500 năm tuổi này không nổi tiếng vì quy mô đồ sộ mà vì nghệ thuật chạm khắc gỗ đạt tới đỉnh cao, được ví như một bảo tàng nghệ thuật dân gian sống động của thế kỷ XVI.
Lịch sử
Đình Tây Đằng được khởi dựng vào đầu thế kỷ XVI, dưới thời nhà Mạc. Năm khởi dựng chính xác đến nay vẫn chưa ngã ngũ. Bản ghi của dự án Tonkin Delta và nhiều nguồn cho rằng đình được xây dựng năm Đại Chính nhị niên (1531); báo Hà Nội Mới căn cứ bốn chữ Hán “Quý Mùi niên tạo” ghi trên một đầu cột của đình và ý kiến của cố Giáo sư Trần Quốc Vượng, cho rằng năm dựng đình là Quý Mùi 1523; một số nguồn khác ghi năm 1540. Cục Di sản văn hóa khẳng định, căn cứ vào dấu vết kiến trúc và nghệ thuật trang trí hiện còn — được kiểm tra bằng phương pháp C14 — đình có niên đại khởi dựng vào thời Mạc, thế kỷ XVI.
Đình thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh — vị thần đứng đầu “Tứ bất tử” trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, gắn với truyền thuyết Sơn Tinh thắng Thủy Tinh và ngăn quân Thục xâm lược nước Văn Lang. Về các vị phối thờ, các nguồn ghi khác nhau: trong cung cấm đặt ba ngai thờ Thành hoàng là Tản Viên, Thánh Gióng và Thần Nông (theo Hà Nội Mới và bản ghi Tonkin Delta); hồ sơ xếp hạng của Cục Di sản văn hóa ghi đình thờ ba vị Thành hoàng Tản Viên, Cao Sơn và Quý Minh — tức Tam vị Thánh Tản.
Đình Tây Đằng cùng với đình Thanh Lũng và đình Thụy Phiêu — đều ở Ba Vì — được cố Giáo sư Trần Quốc Vượng xếp vào nhóm ba ngôi đình cổ nhất Việt Nam. Trải qua năm thế kỷ, đình đã nhiều lần trùng tu, tôn tạo; đợt gần đây nhất theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa là các năm 2002–2004, và đợt trùng tu do Bộ Văn hóa chủ trì năm 2005 được nhiều báo nhắc tới. Việc thay cột gỗ mít, thông đỏ bằng gỗ lim và chân tảng đá ong bằng đá xanh trong đợt trùng tu này từng gây tranh luận và được coi là bài học cho công tác bảo tồn về sau. Ngày 9-12-2013, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg, xếp hạng đình Tây Đằng là Di tích quốc gia đặc biệt.
Kiến trúc & chạm khắc

Quần thể di tích gồm cổng đình, hồ bán nguyệt, nghi môn, tả — hữu mạc, đại đình, giếng đình và một số hạng mục phụ trợ. Đình quay hướng Nam, hơi ngả sang Tây. Qua cổng chính là hồ bán nguyệt thả sen, rồi tới nghi môn xây theo dạng tứ trụ: đỉnh hai trụ lớn đắp tứ phượng, đỉnh hai trụ nhỏ đắp nghê chầu. Sau nghi môn là khoảng sân rộng lát gạch Bát Tràng — nơi tổ chức tế lễ trong hội. Hai dãy tả, hữu mạc, mỗi tòa 3 gian, 2 chái, được khởi dựng năm Canh Thân (1860); một nửa phía gần hồ xây kiểu hai tầng tám mái, tạo nên sự bất đối xứng duyên dáng.
Tòa đại đình bố cục theo hình chữ “Nhất”, gồm 3 gian, 2 chái, sàn rộng 360 m², nền cao hơn sân 60 cm. Bộ khung gỗ gồm 48 cột lớn nhỏ, kê trên chân tảng đá ong theo lối “thượng thu hạ thách” (trên nhỏ dưới to), dáng bông đòng đòng: cột cái chu vi 75 cm, cột quân 50 cm, cột hiên 28 cm. Đình không có tường vách ngăn hay ván thưng xung quanh, tạo nên không gian rộng, thoáng. Mái lợp ngói mũi hài nhiều lớp, chiếm tới hai phần ba chiều cao công trình; các đầu đao cong gắn hình long, ly, quy, phượng bằng đất nung. Bên hữu đình có một giếng đá ong cổ, đường kính khoảng 3 m, sâu 8,5 m (theo bản ghi Tonkin Delta).
Điều làm nên danh tiếng của đình Tây Đằng là hệ thống chạm khắc: hơn 1.300 chi tiết chạm khắc gỗ, không có chi tiết nào trùng nhau và không bố trí đối xứng như ở hầu hết các ngôi đình khác. Các mảng chạm — đầu dư, cốn, xà nách, bẩy, đấu, ván nong, ván lá đề, con rường, vì nóc — được tạo tác bằng kỹ thuật chạm lộng, chạm bong kênh, chạm nổi, chạm thủng. Đề tài phong phú: rồng, lân, nghê, phượng, voi, ngựa, hươu cùng cảnh sinh hoạt dân gian — trai gái tự tình, gánh con, chèo thuyền, cưỡi voi, cưỡi sư tử, săn bắt, hái lượm, đốn củi, chải tóc, múa hát. Nét độc đáo nhất, theo các nhà nghiên cứu, là các hình rồng mang phong cách thời Trần, thể hiện theo tỉ lệ nhỏ, đao dài mềm mại, uyển chuyển. Đình còn bảo tồn tương đối nguyên vẹn hệ thống cánh gà đỡ dưới dạ các xà dọc — cấu kiện có niên đại sớm nhất và hiếm thấy trong di tích cổ truyền ở nước ta. Gian giữa đại đình bài trí sập thờ, hương án; phía sau là cung cấm với ba ngai thờ Thành hoàng, cửa hậu cung chạm trổ tứ linh, sơn son thếp vàng.
Lễ hội & đời sống văn hóa
Lễ hội truyền thống đình Tây Đằng diễn ra từ mùng 10 đến 15 tháng Giêng âm lịch hằng năm; cứ 5 năm mở hội lớn một lần. Đêm mùng 9 sang ngày 10, lễ khai hội được tổ chức với việc mở cửa đình; lễ rước kiệu diễn ra từ chiều mùng 10 đến hết ngày 14; tới lúc 12 giờ đêm ngày 14 sang ngày 15, cửa đình được đóng lại, kết thúc lễ hội. Phần hội có các trò chơi dân gian như chọi gà, đấu vật, kéo co, đấu cờ tướng, bịt mắt đập niêu. Lễ khai mạc lễ hội xuân Ất Tỵ 2025 được tổ chức sáng mùng 10 tháng Giêng (7-2-2025). Ngoài lễ hội đầu xuân, mỗi năm đình còn có ba kỳ lễ nông nghiệp — lễ Giao Điệt, lễ Hạ Điền và lễ Thượng Điền — do bốn thôn Đông, Nam, Đoài, Bắc cùng tề tựu tổ chức, cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Một số trang du lịch còn ghi thêm một lễ vào mùng 1 tháng 5 âm lịch. Tục thờ Tản Viên Sơn Thánh ở Ba Vì đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: thôn Đông, xã Quảng Oai, thành phố Hà Nội (địa chỉ cũ: thị trấn Tây Đằng, huyện Ba Vì). Từ ngày 1-7-2025, thị trấn Tây Đằng cũ được sắp xếp lại thành hai xã Quảng Oai và Minh Châu theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15; đình nằm trên địa bàn xã Quảng Oai. Đình nằm ven quốc lộ 32, cách trung tâm Hà Nội khoảng 50 km về phía tây. Theo bản ghi Tonkin Delta, du khách có thể đi xe buýt tới trạm thị trấn Tây Đằng trên quốc lộ 32 (các tuyến 70, 70B, 76, 92). Mã Plus Code của đình: 5CWC+HC (theo bản ghi Tonkin Delta). Giờ mở cửa và giá vé chưa kiểm chứng được từ nguồn chính thức nên chưa cập nhật; du khách nên hỏi trực tiếp ban quản lý di tích trước khi đi.
Nguồn tham khảo
Bài viết này được biên soạn từ bài gốc “Đình Tây Đằng” của TS Nguyễn Chí Công trong dự án Tonkin Delta (©NCCông) và được đối chiếu, bổ sung từ các nguồn dưới đây.
1. TS Nguyễn Chí Công, “Đình Tây Đằng”, Tonkin Delta (360.hncity.org) — https://360.hncity.org/%C4%90inh-quan/%C4%90inh-quan-phia-Tay/%C4%90inh-Tay-%C4%90ang
2. Cục Di sản văn hóa, “Di tích kiến trúc nghệ thuật đình Tây Đằng (huyện Ba Vì, thành phố Hà Nội)” — https://dsvh.gov.vn/di-tich-kien-truc-nghe-thuat-dinh-tay-dang-huyen-ba-vi-thanh-pho-ha-noi-2979
3. Hà Nội Mới, “Tây Đằng ‘đệ nhất đình Đoài’” — https://nhipsonghanoi.hanoimoi.vn/tay-dang-de-nhat-dinh-doai-627697.html
4. Báo Đại biểu Nhân dân, “Đình Tây Đằng - bảo tàng nghệ thuật thế kỷ XVI” — https://daibieunhandan.vn/dinh-tay-dang-bao-tang-nghe-thuat-the-ky-xvi-post173470.html
5. Thành ủy Hà Nội, “Đình Tây Đằng - Biểu tượng trường tồn của văn hóa Xứ Đoài” — https://thanhuyhanoi.vn/tin-tuc/huyen-ba-vi/dinh-tay-dang--bieu-tuong-truong-ton-cua-van-hoa-xu-doai-50018574.html
6. Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu – Quốc Tử Giám, “Những viên ngọc của Thăng Long - Hà Nội” — https://thegioidisan.vn/vi/nhung-vien-ngoc-cua-thang-long-ha-noi.amp
7. Chốn Thiêng, “Đình Tây Đằng (Nam Cung – Ba Vì, Hà Nội)” — https://chonthieng.com/dia-diem/dinh-tay-dang-nam-cung-ba-vi-ha-noi/
8. Doanh nghiệp & Thương hiệu, “Tết đến xuân về ghé chơi các lễ hội truyền thống ở Ba Vì” — https://doanhnghiepthuonghieu.vn/tet-den-xuan-ve-ghe-choi-cac-le-hoi-truyen-thong-o-ba-vi-p6948.html
9. Thư viện Pháp luật, “Thị trấn Tây Đằng huyện Ba Vì cũ TP Hà Nội đổi thành xã gì sau sáp nhập đơn vị hành chính từ ngày 1/7?” (Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15) — https://thuvienphapluat.vn/phap-luat/thi-tran-tay-dang-huyen-ba-vi-cu-tp-ha-noi-doi-thanh-xa-gi-sau-sap-nhap-don-vi-hanh-chinh-tu-ngay-1-741557-226293.html
Tọa độ của đình được đối chiếu qua OpenStreetMap / Nominatim (truy vấn “Đình Tây Đằng, Ba Vì, Hà Nội”): 21,1964649; 105,4211148.
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/dinh-tay-dang-ba-vi-ha-noi



Thảo luận