Chùa Bút Tháp — nơi giữ tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay
Chùa Bút Tháp (Ninh Phúc Tự) bên bờ nam sông Đuống, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh — cổ tự từ thời Trần, di tích quốc gia đặc biệt, nổi tiếng với tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay tạc năm 1656 và tòa Cửu phẩm liên hoa.

Chùa Bút Tháp (tên chữ: Ninh Phúc Tự) nằm bên bờ nam sông Đuống, thôn Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km về phía đông. Đây là một trong số ít ngôi chùa cổ có quy mô lớn còn giữ được gần như nguyên vẹn ở đồng bằng Bắc Bộ, nổi tiếng khắp cả nước nhờ pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay — một kiệt tác điêu khắc gỗ thế kỷ XVII.
Năm 2013, chùa được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt. Trước đó, chùa đã được xếp hạng di tích quốc gia ngay trong đợt đầu, theo Quyết định số 313-VH/VP ngày 28 tháng 4 năm 1962.
Lịch sử
Chùa Bút Tháp có từ thời Trần. Theo sách Địa chí Hà Bắc, chùa có từ đời vua Trần Thánh Tông (trị vì 1258–1278). Thiền sư Huyền Quang (1254–1334), vị tổ thứ ba của phái Trúc Lâm Yên Tử, từng trụ trì và cho tu sửa chùa tại đây.
Đến thế kỷ XVII, chùa bước vào giai đoạn hưng thịnh nhất. Năm 1633, Hòa thượng Chuyết Chuyết từ Quảng Nam ra Đàng Ngoài truyền bá Lâm Tế tông rồi trụ trì chùa Bút Tháp. Sau khi ngài viên tịch, vua Lê Chân Tông phong ngài là “Minh Việt Phổ Giác Quảng Tế Đại Đức Thiền Sư” và thờ nhục thân trong tháp Báo Nghiêm.
Kế nghiệp sư Chuyết Chuyết là sư Minh Hành (1596–1659). Cùng thời, Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc — vợ vua Lê Thần Tông — rời hoàng cung về đây tu hành với pháp danh Diệu Viên, cùng con gái là công chúa Lê Thị Ngọc Duyên (pháp danh Diệu Tuệ) bỏ tiền của, ruộng lộc để trùng tu ngôi chùa. Theo bản khảo cứu của TS Nguyễn Chí Công, đợt trùng tu này hoàn thành năm 1647. Cục Di sản văn hóa cho biết, vào khoảng những năm 1642–1674, chùa được các quý tộc triều Lê dựng lại với quy mô rất lớn, theo kiểu “trăm gian”, mặt bằng kiến trúc “nội công ngoại quốc”.
Tên gọi Bút Tháp ra đời muộn hơn nhiều: năm 1876, vua Tự Đức đi qua thấy cây tháp đá vươn cao như chiếc bút lông nên đặt tên là Bút Tháp; trên đỉnh tháp vẫn ghi tên cũ là tháp Báo Nghiêm. Về sau chùa được trùng tu nhiều lần, vào các năm 1739, 1903, 1915, 1921 và 1992–1996.
Kiến trúc và hiện vật
Chùa quay mặt về hướng nam, trải dài trên một trục chính với các hạng mục nối tiếp nhau: tam quan, gác chuông hai tầng tám mái, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, cầu đá, am Tích Thiện, nhà trung, phủ thờ, hậu đường và hai dãy hành lang bao bọc hai bên. Khuôn viên chùa rộng khoảng 10.000 m². Kiến trúc chùa vẫn dựa trên khung gỗ chịu lực, nhưng nền bệ và lan can dùng đá rất phổ biến, chạm khắc sinh động.
Trên lan can tòa thượng điện có 26 bức chạm khắc đá, trên lan can cầu nối với am Tích Thiện có 12 bức và ở lan can quanh chân tháp Báo Nghiêm có 13 bức — tổng cộng 51 bức, thống nhất về chất liệu, phong cách và niên đại, với các đề tài tứ linh, tứ quý và những điển tích Phật giáo (theo bản khảo cứu của TS Nguyễn Chí Công).
Tháp Báo Nghiêm nằm sau hành lang bên tả, là nơi thờ Hòa thượng Chuyết Chuyết. Tháp cao khoảng 13 m, gồm 5 tầng xây bằng đá xanh; tầng đáy rộng hơn với mái hiên nhô ra, bốn tầng trên gần giống nhau. Lòng tháp có một khoang tròn đường kính 2,29 m. Tại 5 góc của 5 tầng có 5 quả chuông nhỏ.
Tâm điểm của chùa là pho tượng Quan Âm nghìn mắt nghìn tay (Quan Âm thiên thủ thiên nhãn) bằng gỗ, do nghệ nhân họ Trương tạc và hoàn thành năm 1656. Tượng cao 3,7 m, ngang 2,1 m, dày 1,15 m, có 11 đầu; bản khảo cứu của TS Nguyễn Chí Công đếm 42 tay lớn và 952 tay nhỏ, trong khi một số nguồn khác ghi 46 tay lớn và 954 tay nhỏ. Trong lòng mỗi bàn tay lại hiện lên một con mắt; nhìn tổng thể, pho tượng như những vòng hào quang tỏa ra từ tâm điểm. Pho tượng được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012.
Ngoài tượng Quan Âm, chùa còn lưu giữ ba nhóm bảo vật quốc gia khác, cùng được công nhận năm 2020: bộ tượng Tam Thế, tòa Cửu phẩm liên hoa và hương án. Tòa Cửu phẩm liên hoa trong am Tích Thiện là một tháp gỗ 9 tầng, 8 mặt, cao 7,8 m, có thể quay tròn quanh một trục, gắn nhiều tượng Phật nhỏ và chạm những cảnh dân gian. Trong chùa còn có hơn 70 pho tượng gỗ, chuông đồng “Ninh Phúc tự chung” đúc năm 1815, cùng hệ thống hoành phi, câu đối và bia đá chữ Hán.
Phủ thờ nằm sau Phật điện là ngôi nhà 5 gian, nơi đặt hai pho tượng được cho là chân dung Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc và công chúa Ngọc Duyên, cả hai đều trong tư thế tọa thiền, đầu đội vương miện nhưng khoác áo tu hành.
Lễ hội và đời sống văn hoá
Lễ hội chùa Bút Tháp là lễ hội truyền thống được tổ chức hằng năm vào ngày 23 và 24 tháng 3 âm lịch. Phần lễ diễn ra trang trọng trong khu nội tự với các nghi thức cúng Phật, dâng hương, cúng đàn trần tế cầu phúc và cúng Tổ; phần hội có các hoạt động văn hóa, văn nghệ, thể thao như cờ tướng, bóng bàn, thi thả chim bồ câu và biểu diễn nghệ thuật chèo. Năm 2026, lễ hội được tổ chức trong 3 ngày, từ 22 đến 24 tháng 3 âm lịch (tức ngày 8–10/5/2026).
Chùa Bút Tháp không chỉ là nơi thờ tự mà còn là một “bảo tàng sống” về kiến trúc và điêu khắc thời Lê Trung Hưng, gắn với vùng đất Thuận Thành — quê hương của chùa Dâu, thành cổ Luy Lâu và làng tranh Đông Hồ — nên thường được du khách ghép vào cùng một tuyến tham quan trong ngày từ Hà Nội.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: thôn Bút Tháp, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh (trước đây là xã Đình Tổ, huyện Thuận Thành). Chùa nằm sát bờ nam sông Đuống, cách trung tâm Hà Nội khoảng 25 km về phía đông, thuận tiện đi về trong ngày bằng ô tô hoặc xe máy.
Chùa không công bố giờ mở cửa chính thức. Các trang du lịch thường ghi giờ tham quan 7:00–18:00; du khách nên đến vào ban ngày, ăn mặc lịch sự và giữ trật tự trong khu thờ tự. Vào cửa miễn phí.
Giờ mở cửa và số điện thoại liên hệ của chùa chưa được kiểm chứng từ nguồn chính thức, nên bài viết không ghi cụ thể; du khách có thể hỏi thêm người dân địa phương khi đến nơi.
Nguồn tham khảo
Bài gốc: TS Nguyễn Chí Công, “Chùa Bút Tháp (Nhạn Tháp)”, Tonkin Delta ©NCCông — 360.hncity.org.
Cục Di sản văn hóa, “Di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Bút Tháp (huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh)” — dsvh.gov.vn.
Vietnam+ / TTXVN, “Khám phá kiến trúc và bảo vật nổi bật của chùa Bút Tháp Bắc Ninh” (29/4/2026) — vietnamplus.vn.
Báo Đại biểu Nhân dân, “Chùa Bút Tháp điểm du lịch tâm linh hấp dẫn” — daibieunhandan.vn.
Báo Pháp luật Việt Nam, “Triết lý sâu xa ẩn trong pho tượng Quan Âm Bồ Tát nghìn mắt nghìn tay chùa Bút Tháp” — baophapluat.vn.
Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, “Rộn ràng lễ hội đầu năm trên quê hương Quan họ” (lễ hội chùa Bút Tháp) — bacninh.gov.vn.
Chuyên trang Bắc Ninh NSSC, “Chùa Bút Tháp — Tuyệt tác kiến trúc Phật giáo cổ vùng Kinh Bắc” — bacninh.nssc.gov.vn.
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-but-thap-thon-but-thap-phuong-tri-qua-tinh-bac-ninh



Thảo luận