Chùa Trăm Gian — ngôi chùa cổ trăm gian ở Chương Mỹ, Hà Nội

Chùa Trăm Gian (Quảng Nghiêm Tự) ở thôn Tiên Lữ, phường Chương Mỹ, Hà Nội — ngôi chùa cổ lập năm 1185, xếp hạng Di tích quốc gia năm 1962, nổi tiếng với 104 gian kiến trúc, gác chuông 1693, 153 pho tượng cổ và lễ hội mùng 4–6 Tết.

Chùa Trăm Gian — ngôi chùa cổ trăm gian ở Chương Mỹ, Hà Nội

Chùa Trăm Gian, tên chữ Quảng Nghiêm Tự, tọa lạc trên một quả đồi cao khoảng 50 m ở thôn Tiên Lữ, phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội — cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía tây nam. Đây là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng nhất của xứ Đoài: lập từ cuối thế kỷ XII và được xếp hạng Di tích lịch sử — văn hóa quốc gia từ năm 1962.

Cái tên dân dã “Trăm Gian” nói lên quy mô của chùa: tính cứ bốn góc cột là một gian thì toàn bộ quần thể có tới 104 gian, chia thành ba cụm kiến trúc chính. Ngoài thờ Phật, chùa còn phối thờ Đức Thánh Bối — vị thánh có công khai sơn — nên vừa là chốn lễ Phật, vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng của cả vùng Tiên Lữ — Bối Khê.

Lịch sử

Tương truyền, Quảng Nghiêm Tự được lập vào năm 1185, niên hiệu Trinh Phù thứ 10, dưới đời vua Lý Cao Tông. Thời Trần, hòa thượng Nguyễn Bình An, pháp danh Đức Minh, quê ở Bối Khê, đến đây tu hành. Sau khi ông mất, dân làng Tiên Lữ xây tháp giữ gìn xá lợi, tôn danh “Đại thánh Khai sơn Bình đẳng Hành nghĩa tín Bồ tát” và phối thờ trong chùa, gọi tắt là Đức Thánh Bối.

Trải qua hơn tám thế kỷ, chùa nhiều lần được tu sửa và mở rộng. Năm Đinh Sửu (1577), các tòa tiền đường và thiêu hương được tôn tạo. Theo “Quảng Nghiêm Tự bi ký” khắc năm Hoằng Định thứ 4 (1603), chùa khi ấy đẹp nhất phủ Quốc Oai. Năm 1794, Đô đốc Đặng Tiến Đông cho trùng tu chùa và đúc chuông; hai tấm bia liên quan đến đợt trùng tu này — một ghi chuyện Đức Thánh Bối, một ghi chuyện “Đặng tướng công” — vẫn còn ở gian bên phải tiền đường, trong đó tấm bia vuông bốn mặt là bản sao khắc năm 1927, chép lại văn bia soạn năm 1794.

Năm 1962, Quảng Nghiêm Tự được Bộ Văn hóa xếp hạng Di tích lịch sử — văn hóa quốc gia (Quyết định số 313/QĐ ngày 23 tháng 4 năm 1962).

Kiến trúc và hiện vật

482010472_2438441209841098_4879780171636416755_n.jpg
Sưu tầm

Từ cổng ngõ ven đường tỉnh lộ lên tới đỉnh đồi, quần thể chùa chia thành ba khu vực. Qua bốn cột trụ nghi môn là sân gạch có đôi voi đá đứng chầu, hai bên là hai ngôi quán mái cong. Đi thẳng theo con đường hơi dốc là bậc thềm lên nhà Giá Ngự — nơi đặt kiệu rước Đức Thánh Bối và ngồi xem múa rối nước trên hồ sen hình bán nguyệt dưới chân đồi. Rẽ phải ở chỗ đôi rồng đá, leo hơn trăm bậc gạch lên đồi là khu nhà bia và gác chuông.

Gác chuông là một tòa phương đình hai tầng tám mái dưới bóng thông già, dựng năm Quý Dậu, niên hiệu Chính Hòa (1693), đời vua Lê Hy Tông. Lan can quây bốn mặt, các ván gỗ chạm hình rồng xen mây lửa và hoa văn. Trên gác treo quả chuông cao 1,1 m, đường kính 0,6 m, đúc năm Cảnh Thịnh thứ hai (1794), khắc bài minh của tiến sĩ Trần Bá Lãm.

Leo hết 25 bậc đá thềm rồng là sân bái đường với sập đá hình chữ nhật dùng để sắp đồ lễ, rồi tới khu chùa chính quay mặt về hướng đông — nam, xây theo kiểu “nội Công ngoại Quốc” truyền thống: tiền đường bảy gian nối với hậu đường chín gian bằng hai dãy hành lang dài, mặt bằng khép kín thành hình chữ nhật, ở giữa là lầu trống. Dọc hai dãy hành lang là những bức phù điêu chạm khắc tinh xảo hình 18 vị La hán trên gỗ.

Trong chùa chính hiện có 153 pho tượng, hầu hết bằng gỗ, một số ít bằng đất nung, đặc biệt quý là các pho tượng Tuyết Sơn và Quán Thế Âm Bồ Tát. Ở giữa thượng điện có một bệ thờ hình khối hộp chữ nhật bằng đất nung đỏ, được cho là làm từ thời Trần hoặc thời Mạc; trên bệ là đài sen đặt bộ tượng Tam thế Phật, quanh bệ trang trí nhiều hình thú vật và hoa lá, bốn góc có hình chim thần Garuda.

Một trong những bảo vật của chùa là bộ phù điêu minh họa “Thập điện Diêm Vương”, tạc bằng gỗ mít: phía trên mỗi bức là một Phán quan ngồi giữa, hai bên có người hoặc quỷ sứ đứng hầu để xét hỏi; phía dưới là các tầng địa ngục nơi tội nhân phải nhận án phạt tương xứng. Trong lầu trống còn treo một trống lớn đường kính 1 m và một khánh đồng dài 1,2 m, cao 0,6 m, đúc cuối thời Lê — Trịnh, ghi niên hiệu Cảnh Hưng thứ 10 (1749). Pho tượng Đức Thánh Bối đặt trong khám gỗ ở gian bên phải, làm bằng mây đan, ngoài bọc vải sơn. Ngoài ra, chùa còn lưu giữ nhiều bia đá, hoành phi, câu đối — riêng hai câu đối khảm trai tương truyền được tạo tác từ thời Hồ (1400–1406).

Mé bên trái sau hậu đường là khu sinh hoạt của tăng ni và một nhà thờ Mẫu xây muộn hơn. Xung quanh chùa là khuôn viên xanh với gần 30 cây thông đã vượt xa tuổi bách niên; hai bên sân trước tiền đường có lối xuống hai vườn tháp với hàng chục ngôi mộ rêu phong dưới bóng cổ thụ.

Lễ hội và đời sống văn hóa

Hằng năm, từ mùng 4 đến mùng 6 Tết, nhân dân vùng Tiên Lữ mở hội chùa Trăm Gian để tưởng nhớ Đức Thánh Bối. Hội mở ngay sau Tết Nguyên đán: sáng mùng 4, vào giờ Thìn (7–9 giờ), đoàn rước kiệu thánh ra sập đá trước nhà tiền đường; nhà chùa sửa soạn cỗ chay gồm 16 bánh chưng và 16 bánh dày; trưa mùng 5 ăn cỗ chùa; ngày mùng 6 thi cỗ chay để tế tạ rồi kết thúc hội. Trong hội có rước kiệu thánh, thi cỗ chay, trình rối cạn, cùng các trò vui như đánh cờ người, đấu vật và múa rối nước.

Hội chùa Trăm Gian còn là hội chung của cả vùng, gắn với tục kết chạ giữa hai làng Bối Khê và Tiên Lữ — hai làng cùng thờ Thánh Nguyễn Bình An. Sáng mùng 4, đoàn đại biểu Bối Khê gồm 8 cụ ông và 8 cụ bà sang dự hội; hai làng thay nhau đăng cai tổ chức. Cứ bốn năm, hội lại mở lớn một lần.

Cùng với chùa Trầm ở xã Phụng Châu bên cạnh, chùa Trăm Gian tạo thành cụm di tích quốc gia tiêu biểu của Chương Mỹ — nơi lưu giữ nhiều di vật từ thời Trần, Lê, Nguyễn và vẫn là điểm du xuân, lễ Phật quen thuộc của người Hà Nội mỗi độ đầu xuân.

Thông tin tham quan

Địa chỉ: thôn Tiên Lữ, phường Chương Mỹ, thành phố Hà Nội (xã Tiên Phương, huyện Chương Mỹ cũ; từ ngày 1/7/2025, xã Tiên Phương sáp nhập vào phường Chương Mỹ theo Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15). Chùa nằm trên quả đồi cao khoảng 50 m, cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía tây nam.

Đi lại: từ trung tâm Hà Nội theo quốc lộ 6 về phía tây nam; xe buýt 57 và 72 dừng ở lối rẽ vào chùa trên quốc lộ 6, xe buýt 77 dừng gần trường THCS Cộng Hòa trên đường DT70a (theo bản ghi của Tonkin Delta). Từ lối rẽ, đi thêm một đoạn đường làng là tới chân đồi, rồi leo bậc đá lên chùa.

Thời điểm nên đi: dịp lễ hội từ mùng 4 đến mùng 6 Tết là lúc chùa đông vui nhất, với đầy đủ phần lễ và phần hội; những ngày thường chùa yên tĩnh, hợp để vãn cảnh và chiêm bái. Giờ mở cửa, giá vé vào cổng và số điện thoại liên hệ chưa kiểm chứng được từ nguồn chính thức nên bài viết không ghi — bạn nên hỏi người dân địa phương hoặc kiểm tra lại trước khi đi.

Nguồn tham khảo

Bài viết này được biên tập từ bản nháp của TS Nguyễn Chí Công trong dự án Tonkin Delta (©NCCông): “Chùa Trăm Gian (Quảng Nghiêm Tự)” — 360.hncity.org.

Hà Nội Mới, 27/9/2024: “Chùa Trầm, chùa Trăm Gian — nơi lưu giữ giá trị kiến trúc dân gian độc đáo”.

Hà Nội Mới, 14/10/2024: “Phát triển di sản chùa Trầm, chùa Trăm Gian trong xu thế công nghiệp văn hóa”.

Báo Tổ Quốc: “Hà Nội: Bảo tồn và phát huy giá trị cụm di tích quốc gia chùa Trầm, chùa Trăm Gian”.

Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam: “Lễ hội chùa Trăm Gian”.

Thế giới Di sản: “Tục kết chạ giữa hai làng Bối Khê và Tiên Lữ”.

Cục Di sản văn hóa, Tạp chí Di sản văn hóa số 4 (45)/2013: “Chùa ‘tiền Phật hậu Thánh’ — một dạng thức chùa/đền thờ độc đáo của người Việt” (TS. Phạm Thị Thu Hương).

Cổng thông tin điện tử Chính phủ: “Phương án sắp xếp, tên gọi 126 xã phường mới của Hà Nội” (phường Chương Mỹ thành lập từ 1/7/2025).

Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-tram-gian-quang-nghiem-tu-thon-tien-lu-phuong-chuong-my-thanh-pho-ha-noi

Thảo luận

Đọc tiếp trong Văn Hoá

Xem tất cả