Chùa Vĩnh Nghiêm — trung tâm Phật giáo Trúc Lâm và kho mộc bản quý
Chùa Vĩnh Nghiêm ở làng Đức La, phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh — chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, nơi lưu giữ 3.050 mộc bản được UNESCO ghi danh và là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2015.

Chùa Vĩnh Nghiêm — tên chữ Vĩnh Nghiêm Tự (永嚴寺), dân gian còn gọi là chùa Chúc Thánh, chùa Đức La, chùa La hay chùa Ông La — là một trong những ngôi chùa cổ quan trọng nhất của Phật giáo Việt Nam. Chùa tọa lạc tại làng Đức La, phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh (trước sắp xếp hành chính 2025: xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang), cách trung tâm thành phố Bắc Giang khoảng 20 km về phía đông nam. Đây là chốn tổ của Thiền phái Trúc Lâm, nơi lưu giữ kho mộc bản kinh Phật được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu khu vực châu Á – Thái Bình Dương, và là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2015.
Bài viết được biên tập và mở rộng từ bản nháp “Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang)” của TS Nguyễn Chí Công (©NCCông), đăng trong kho tư liệu Tonkin Delta, đối chiếu với các nguồn chính thức của Cục Di sản văn hóa và địa phương.

Lịch sử
Tương truyền chùa được lập từ đầu thời Lý với tên chữ là Vĩnh Nghiêm Tự. Cuối thế kỷ XIII, Phật hoàng Trần Nhân Tông cho trung hưng chùa trên nền ngôi chùa nhỏ có từ thời Lý (chùa Chúc Thánh) và mở mang thành một trung tâm lớn để đào tạo tăng đồ. Từ đây, Thiền phái Trúc Lâm phát tích với ba vị Tổ: Phật hoàng Trần Nhân Tông (1258–1308), thiền sư Pháp Loa (1284–1330) và thiền sư Huyền Quang (1254–1334). Chùa trở thành trung tâm đào tạo, định chức danh cho các tăng sĩ thời Trần, là chốn an cư, kiết hạ, giảng kinh, thuyết pháp và trụ sở chính thức đầu tiên của Phật giáo Việt Nam.
Chùa Vĩnh Nghiêm được xếp hạng là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1964. Ngày 16/5/2012, bộ mộc bản in kinh Phật lưu trữ tại chùa được UNESCO ghi danh là Di sản tư liệu thuộc Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Ngày 9/9/2013, Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày 23/12/2015, Thủ tướng Chính phủ xếp hạng chùa là Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg.
Về địa giới hành chính: theo Nghị quyết số 1658/NQ-UBTVQH15, từ ngày 1/7/2025, xã Trí Yên cũ (cùng phường Tân An, xã Quỳnh Sơn, xã Lãng Sơn) được sắp xếp thành phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh mới (hợp nhất từ hai tỉnh Bắc Giang và Bắc Ninh). Vì vậy, các tài liệu cũ ghi chùa thuộc xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang; địa chỉ hành chính hiện nay là phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh.
Kiến trúc và hiện vật đặc biệt
Chùa được xây trên diện tích khoảng 1 ha, ở vị trí đắc địa theo thế phong thủy “đầu gối sơn, chân đạp thủy”: phía trước là ngã ba Phượng Nhãn, nơi sông Thương gặp sông Lục Nam; phía sau là dãy núi Cô Tiên; hai bên là cánh đồng và khu dân cư. Bố cục mặt bằng nằm dọc theo trục Nam – Bắc, quay hướng đông nam, gồm các hạng mục chính: cổng tam quan, tòa Tam bảo, nhà Tổ đệ nhất, gác chuông, nhà Tổ đệ nhị, hai dãy hành lang đông – tây và vườn tháp, cùng nhà Mẫu và nhà in kinh.
Cổng tam quan xây chồng diêm, hai tầng tám mái đao cong, trước cửa có đôi rồng đá. Tòa Tam bảo kiến trúc theo kiểu chữ Công, gồm tiền đường, thiêu hương và thượng điện: tiền đường là công trình lớn nhất chùa (5 gian, 2 chái, mái cao hơn 7 m, gỗ lim chạm hoa lá); thượng điện bài trí đầy đủ hệ thống tượng Phật cùng các kệ tủ đựng mộc bản. Nhà Tổ đệ nhất (còn gọi là Cung Tổ hay Cung Thánh Tổ), nơi thờ Tam Tổ, cũng theo kiểu chữ Công với đại bái, ống muống và hậu cung, mang nhiều nét điêu khắc gỗ thời Lê (thế kỷ XVII–XVIII). Gác chuông xây chồng diêm 6 mái, cao gần 8 m, được tạo tác vào đầu thế kỷ XIX; tầng trên treo chuông lớn, tầng dưới dùng làm nơi tiếp khách. Nhà Tổ đệ nhị bố cục theo kiểu chữ Nhị, gồm bái đường 11 gian chạy song song với hậu cung 3 gian, mang phong cách thời Nguyễn (thế kỷ XIX).
Vườn tháp gồm 9 tháp, là nơi đặt xá lỵ của các vị sư tổ kế thế trụ trì ở chùa. Trên sân chùa có tấm bia đá hình lục lăng dựng năm Hoằng Định thứ 7 (1606), ghi việc tu sửa chùa. Toàn chùa còn giữ 7 bia đá, 5 văn khắc trên tháp mộ và 1 văn khắc trên chuông, được soạn, khắc và dựng từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, cùng hệ thống hoành phi, câu đối và hơn 100 pho tượng — phần lớn là tác phẩm điêu khắc mang phong cách nghệ thuật thời Nguyễn. Trong chùa còn có một chiếc mõ dài gần nửa mét, sơn đen bóng, lỗ thoát âm có đề hai dòng chữ Phạn.
Báu vật lớn nhất của chùa là kho mộc bản: 3.050 ván gỗ khắc kinh, sách Phật với 34 đầu sách, mỗi ván có hai mặt, mỗi mặt là hai trang sách khắc ngược (âm bản) bằng chữ Hán và chữ Nôm, khoảng 2.000 chữ mỗi mặt. Các ván được san khắc trong nhiều đợt từ thế kỷ XVII đến đầu thế kỷ XX, phần lớn vào cuối thế kỷ XIX – đầu thế kỷ XX. Đây là bộ mộc bản gốc duy nhất của Phật phái Trúc Lâm hiện còn lưu giữ được, với các đầu sách tiêu biểu như Yên Tử nhật trình, Đại thừa chỉ quán, Hoa nghiêm sớ, Di đà sớ sao và các bộ giới luật. Ngoài giá trị tôn giáo, kho mộc bản còn là tư liệu quý cho việc nghiên cứu sự phát triển của chữ Nôm và tư tưởng Thiền phái Trúc Lâm.
Lễ hội và đời sống văn hóa

Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm, dân gian gọi là hội chùa La, trước đây tổ chức vào ngày 1 tháng 11 âm lịch — ngày hóa của Giác hoàng Điều Ngự Trần Nhân Tông. Ngày nay lễ hội diễn ra vào ngày 14 tháng 2 âm lịch, là ngày giỗ chung của các vị Tổ chùa Vĩnh Nghiêm, với các hoạt động kéo dài trong ba ngày từ 12 đến 14 tháng 2 âm lịch. Ba làng La — La Thượng, La Trung và La Hạ — cùng tham gia tổ chức và dâng lễ; tối 13 tháng 2 âm lịch nhà chùa lập đàn giảng quy tại Tam bảo, ngày 14 tháng 2 các tăng ni tụng kinh, niệm Phật ở Tam bảo, nhà Tổ đệ nhất và nhà Tổ đệ nhị, đồng thời thỉnh chuông Hoằng Dương Phật pháp. Lễ hội thu hút đông đảo người dân địa phương và du khách thập phương, phản ánh sức ảnh hưởng của Phật giáo Trúc Lâm trong đời sống của vùng đất này.
Chùa Vĩnh Nghiêm cũng là một điểm dừng quan trọng trên con đường du lịch tâm linh Tây Yên Tử, gắn với các di tích của Thiền phái Trúc Lâm ở vùng đất Bắc Giang cũ.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: làng Đức La, đường tỉnh 299B, phường Tân An, tỉnh Bắc Ninh (địa chỉ cũ: thôn Đức La, xã Trí Yên, huyện Yên Dũng, tỉnh Bắc Giang). Tọa độ: 21,2137975° N, 106,3242944° E (theo OpenStreetMap/Nominatim). Giờ mở cửa: theo website của chùa, chùa mở cửa hằng ngày từ 7 giờ sáng đến 18 giờ chiều. Giá vé và số điện thoại liên hệ chưa được kiểm chứng từ nguồn chính thức nên bài viết không ghi ở đây.
Du khách nên đến vào dịp lễ hội tháng 2 âm lịch để chứng kiến đầy đủ nghi lễ, hoặc vào các ngày thường để chiêm bái trong không gian yên tĩnh của một ngôi chùa cổ hơn nghìn năm tuổi.
Nguồn tham khảo
Bài gốc: TS Nguyễn Chí Công (©NCCông), “Chùa Vĩnh Nghiêm (Bắc Giang)”, kho tư liệu Tonkin Delta (360.hncity.org): https://360.hncity.org/%C4%90en-chua/%C4%90en-chua-phia-%C4%90ong/Chua-V%C4%A9nh-Nghiem-Bac-Giang
Cục Di sản văn hóa, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, “Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật chùa Vĩnh Nghiêm”: http://dsvh.gov.vn/di-tich-lich-su-va-kien-truc-nghe-thuat-chua-vinh-nghiem-1312
Cục Di sản văn hóa, “Mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm”: https://dsvh.gov.vn/moc-ban-chua-vinh-nghiem-3108
Cục Di sản văn hóa, “Danh mục Di tích quốc gia đặc biệt” (Chùa Vĩnh Nghiêm, Quyết định 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015): https://dsvh.gov.vn/danh-muc-di-tich-quoc-gia-dac-biet-1752
Tỉnh đoàn Bắc Ninh, “Chùa Vĩnh Nghiêm – Chốn tổ linh thiêng của Phật giáo Việt Nam” (địa chỉ hiện nay và mốc xếp hạng 1964): https://tinhdoanbacninh.gov.vn/chua-vinh-nghiem-chon-to-linh-thieng-cua-phat-giao-viet-nam-p-7225
Báo Thanh tra, “Chùa Vĩnh Nghiêm: Nét đẹp của chốn linh thiêng Phật giáo” (mốc 1964): https://thanhtra.com.vn/van-hoa-the-thao-BE2162E3A/chua-vinh-nghiem-net-dep-cua-chon-linh-thieng-phat-giao-404D721A.html
Ban Quản lý Di tích lịch sử văn hóa huyện Yên Dũng (qua tayyentu.bacgiang.gov.vn), “Lễ hội chùa Vĩnh Nghiêm” (diễn ra 12–14 tháng 2 âm lịch, ba làng La): https://netid.vn/56242871He4e0aA
Website chùa Vĩnh Nghiêm – Đức La, “Giới thiệu chùa Vĩnh Nghiêm” (giờ mở cửa 7:00–18:00): https://chuavinhnghiem-ducla.vn/gioi-thieu/
Sắp xếp hành chính 2025: Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 (phường Tân An mới gồm phường Tân An, xã Quỳnh Sơn, xã Trí Yên, xã Lãng Sơn): https://bacninhtv.vn/tin-tuc/205/182546/vi-tri-tru-so-ten-goi-99-phuong-xa-moi-cua-tinh-bac-ninh
Tọa độ: Nominatim / OpenStreetMap, “Chùa Vĩnh Nghiêm, Đường tỉnh 299B, Phường Tân An, Bắc Ninh” (way 1567975861; 21,2137975° N, 106,3242944° E).
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-vinh-nghiem-bac-giang



Thảo luận