Chùa Tây Phương — 18 pho La Hán trên núi Câu Lậu

Chùa Tây Phương (Sùng Phúc Tự) trên núi Câu Lậu, xã Tây Phương, Hà Nội: Di tích quốc gia đặc biệt với ba toà chồng diêm hai tầng tám mái và 18 pho La Hán gỗ mít — kiệt tác điêu khắc Việt thế kỷ XVIII.

Chùa Tây Phương — 18 pho La Hán trên núi Câu Lậu

Chùa Tây Phương, tên chữ là Sùng Phúc Tự, tọa lạc trên đỉnh núi Câu Lậu, thôn Yên, xã Tây Phương, thành phố Hà Nội, cách trung tâm Thủ đô khoảng 40 km về phía tây. Đây là một trong những ngôi chùa cổ nổi tiếng nhất của vùng xứ Đoài, được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2014 và được nhiều nhà nghiên cứu coi như một “bảo tàng tượng Phật” của Việt Nam, với hệ thống tượng gỗ sơn son thếp vàng mà nổi bật nhất là 18 pho La Hán mang thần thái khác nhau, từng đi vào thơ Huy Cận.

Muốn lên chùa, du khách phải leo 239 bậc đá ong từ chân núi. Đổi lại là một quần thể kiến trúc ba toà chồng diêm hai tầng tám mái soi bóng xuống vùng đồng bằng Thạch Thất, cùng một lễ hội truyền thống đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2025.

655800854_1503768781756964_2559613150881737960_n.jpg
Ảnh: Triệu Chiến

Lịch sử

Theo một số nhà nghiên cứu, năm Giáp Dần 1554, đời Mạc Phúc Nguyên, chùa Tây Phương đã được làm với quy mô như ngày nay. Trong chùa hiện còn hai tấm bia đá mang phong cách nghệ thuật cuối thế kỷ XVI — đầu thế kỷ XVII, gồm bia “Tín Thí” và bia “Tây Phương Sơn Sùng Phúc Tự Thạch Bi”, là bằng chứng vật chất cho thấy chùa đã tồn tại ít nhất từ thời nhà Mạc. Tương truyền chùa còn có nguồn gốc sớm hơn nhiều, nhưng những truyền thuyết đó chưa có cơ sở khảo cổ xác thực.

Năm 1632, dưới đời vua Lê Thần Tông, chùa được sửa chữa lớn, xây thượng điện ba gian và hành lang 20 gian. Năm Canh Tý 1660, chúa Trịnh Tạc cho tu sửa chùa và làm tam quan. Dưới thời vua Lê Huy Tông, Uy vương Trịnh Giang cũng tu sửa chùa và tạc thêm tượng Phật. Đến năm 1794, chùa được đại tu hoàn toàn, đổi tên là “Tây Phương Cổ Tự”, và diện mạo kiến trúc từ đợt đại tu này về cơ bản còn giữ đến ngày nay.

Chùa được xếp hạng Di tích lịch sử — văn hóa quốc gia ngay trong đợt đầu năm 1962, rồi được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014. Năm 2015, bộ tượng Phật giáo chùa Tây Phương thời Tây Sơn, gồm 34 pho tượng, được công nhận là Bảo vật Quốc gia. Ngày 19/5/1959, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã đến thăm và vãng cảnh chùa. Năm 2022, di tích được UBND thành phố Hà Nội công nhận là điểm đến du lịch của thành phố; năm 2024, Thủ tướng Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ lập Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích (Quyết định 190/QĐ-TTg ngày 22/2/2024).

Kiến trúc và hiện vật

Chùa quay mặt về hướng đông, trông ra gò Đồng Sộng và gò Kim Quy (núi Rùa); hướng tây có dòng Tích Giang, phía tây bắc có đỉnh Ba Vì. Quần thể di tích gồm tam quan hạ, tam quan thượng, miếu Sơn Thần (đền Đức Ông), chùa chính, nhà Tổ — nhà Mẫu và nhà khách. Tam quan xây bằng gạch Bát Tràng và đá ong để trần không trát vữa, giản dị và hài hòa với con đường dốc nhỏ và quang cảnh nông thôn xung quanh.

Chùa chính gồm ba nếp nhà song song — chùa Hạ, chùa Trung, chùa Thượng — trên một nền cùng độ cao, mỗi nếp có hai tầng tám mái kiểu chồng diêm, lợp ngói mũi hài, bên dưới là lớp ngói lót năm màu. Tường chùa chủ yếu xây bằng gạch Bát Tràng để trần phô màu đỏ mộc mạc, trổ những cửa sổ tròn quét vôi trắng, biểu thị triết lý “sắc sắc không không” của nhà Phật. Các cột gỗ bên trong đều kê trên chân đế bằng tảng đá xanh chạm khắc hình cánh sen. Diềm mái chạm trổ tinh tế theo hình lá triện cuốn, trên mái gắn nhiều con giống bằng đất nung.

Điểm đặc sắc nhất của chùa là hệ thống tượng Phật: hơn 60 pho tượng gỗ, phần lớn tạc bằng gỗ mít rồi sơn son thếp vàng, có niên đại chủ yếu cuối thế kỷ XVIII, một số tạc vào giữa thế kỷ XIX. Nhiều pho cao hơn người thật; tám pho Bát bộ Kim Cương cao chừng 3 m.

Trên bậc cao nhất của thượng điện là bộ tượng Tam Thế Phật — Phật Quá khứ, Hiện tại, Vị lai — được coi là tác phẩm đầu thế kỷ XVII. Ở chùa Trung, trên bậc cao nhất của chính điện là bộ Di-đà Tam Tôn (Phật A-di-đà cùng Quán Thế Âm và Đại Thế Chí Bồ Tát); bậc dưới là pho Tuyết Sơn mô tả đức Phật tu khổ hạnh: toàn thân chỉ còn da bọc xương, mắt trũng sâu lim dim trong suy tưởng. Cùng bậc có tượng Di Lặc màu đen ngồi hơi ngả về phía sau, tay ôm đầu gối, phanh áo lộ bụng tròn, toát ra sự lạc quan, sung sướng.

Nổi tiếng nhất là 18 pho tượng La Hán, tạc từ gỗ mít vào thế kỷ XVIII, mỗi pho một dáng vẻ, một biểu cảm riêng — từ trầm tư đến đau khổ, từ cười mỉa đến đăm chiêu — thể hiện rõ thần thái và tâm trạng của từng vị. Theo một tài liệu còn lưu giữ ở chùa, trong quan niệm của Thiền tông đây không phải là các vị La Hán mà là các vị Tổ truyền đăng: “đăng” là đèn, ngụ ý ánh sáng giác ngộ mà Tổ trao lại cho người sau. Nhà thơ Huy Cận từng lấy cảm hứng từ những pho tượng này để sáng tác bài thơ “Các vị La Hán chùa Tây Phương”. Chạm khắc trong chùa — đầu bẩy, bức cốn, xà nách, ván long — mang những đề tài quen thuộc của đồng bằng sông Hồng: lá dâu, lá đề, hoa sen, hoa cúc, hổ phù, tứ linh; rất có thể đây là tác phẩm của các nghệ nhân làng mộc Chàng Sơn trong vùng.

Lễ hội và đời sống văn hóa

Hội chùa Tây Phương diễn ra hằng năm, chính hội là ngày 6 tháng 3 âm lịch — ngày vía Đức Phật Quan Âm, cũng là ngày kỷ niệm khánh thành chùa sau đợt trùng tu lớn — và kéo dài trong những ngày đầu tháng 3 âm lịch. Phần lễ gồm các nghi thức dâng lễ, cúng Phật, rước kiệu và diễu hành của phường rối nước; phần hội có biểu diễn múa rối nước, văn nghệ, diễn xướng cồng chiêng, giao lưu vật dân tộc và các trò chơi dân gian. Năm 2025, lễ khai hội được tổ chức trong ba ngày, từ mùng 5 đến hết mùng 7 tháng 3 âm lịch.

Năm 2025, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ghi danh “Hội chùa Tây Phương” vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia (Quyết định 324 ngày 19/2/2025). Trong những năm gần đây chùa đón hàng trăm nghìn lượt khách mỗi năm; riêng từ đầu năm 2025 đến nay, di tích đã đón hơn 116.000 lượt du khách.

Thông tin tham quan

Địa chỉ: núi Câu Lậu, thôn Yên, xã Tây Phương, thành phố Hà Nội. Lưu ý: từ ngày 1/7/2025, theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15, xã Thạch Xá cũ (huyện Thạch Thất cũ) đã sáp nhập cùng các xã Phùng Xá, Hương Ngải, Lam Sơn và một phần một số xã lân cận thành xã Tây Phương mới; nhiều biển chỉ dẫn và bản đồ cũ vẫn ghi “xã Thạch Xá, huyện Thạch Thất”. Mã plus code của chùa là 2HGP+73.

Chùa cách trung tâm Hà Nội khoảng 40 km về phía tây, thuận tiện kết hợp tham quan Chùa Thầy, Chùa Mía trong cùng một chuyến đi vùng xứ Đoài. Lối lên chùa chính là 239 bậc đá ong; du khách nên đi giày đế bằng, mang nước uống và ăn mặc lịch sự khi vào chính điện. Mùa xuân, đặc biệt quanh ngày 6 tháng 3 âm lịch, là thời điểm đông vui nhất nhờ lễ hội, nhưng cũng là lúc đông đúc nhất.

Giờ mở cửa và giá vé tham quan: chúng tôi chưa kiểm chứng được con số chính thức từ nguồn công bố của cơ quan quản lý di tích, nên không ghi cụ thể ở đây; du khách nên hỏi trực tiếp tại điểm di tích trước khi đi.

Nguồn tham khảo

Bài viết này được biên tập từ tư liệu gốc của TS Nguyễn Chí Công, đăng trên Tonkin Delta (360.hncity.org), giữ nguyên tên tác giả theo thỏa thuận hợp tác. ©NCCông.

Tư liệu gốc: “Chùa Tây Phương (Sùng Phúc Tự)” — TS Nguyễn Chí Công, Tonkin Delta.

Cục Di sản văn hóa — “Di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Tây Phương”.

Cổng thông tin Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội — “Hội chùa Tây Phương được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Báo Tuổi trẻ Thủ đô — “Hà Nội: Thêm một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia”.

Báo Người Hà Nội — “Chùa Tây Phương (huyện Thạch Thất)” (theo Hà Nội Danh thắng và Di tích, tập 02).

Báo Hà Nội Mới — “Tưng bừng khai hội Di tích Quốc gia đặc biệt chùa Tây Phương năm 2026”.

Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 về sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025 (xã Tây Phương mới).

Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-tay-phuong-nui-cau-lau-thon-yen-thanh-pho-ha-noi

Thảo luận

Đọc tiếp trong Văn Hoá

Xem tất cả