Chùa Thầy — dấu tích thiền sư Từ Đạo Hạnh dưới chân núi Sài Sơn
Chùa Thầy (Thiên Phúc Tự) dưới chân núi Sài Sơn, xã Quốc Oai, Hà Nội — ngôi cổ tự thời Lý gắn với thiền sư Từ Đạo Hạnh, thủy đình rối nước và lễ hội tháng ba âm lịch. Di tích quốc gia đặc biệt từ 2014.

Chùa Thầy (tên chữ Thiên Phúc Tự) nằm dưới chân núi Sài Sơn — còn gọi là núi Phật Tích hay núi Thầy — ở xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội, cách trung tâm Hà Nội khoảng 20 km về phía tây nam. Đây là một trong những quần thể chùa cổ nổi tiếng nhất xứ Đoài: nơi tu hành của thiền sư Từ Đạo Hạnh, cái nôi của nghệ thuật múa rối nước, và là Di tích quốc gia đặc biệt từ năm 2014.
Bài viết được biên tập từ bài gốc “Chùa Thầy (Thiên Phúc Tự)” của TS Nguyễn Chí Công trên Tonkin Delta (©NCCông), đối chiếu với các nguồn chính thống và tư liệu chuyên ngành.
Lược sử
Xưa kia núi Sài Sơn tên là Phật Tích. Trên lưng chừng núi có am Hiển Thụy, còn gọi là am Hương Hải. Thiền sư Từ Đạo Hạnh (1072–1116), vị thiền sư thế hệ thứ 12 thuộc dòng Tì-ni-đa-lưu-chi, đã đến đây tu hành trong những năm cuối đời, cho đến ngày thoát xác trong hang Thánh Hóa. Tương truyền hậu thân của ngài là vua Lý Thần Tông (1116–1138); vì thế trong chùa có thờ tượng của cả hai người.
Theo sử sách, đương thời vua Lý Nhân Tông (1066–1127) đã cho dựng lại am Hương Hải thành ngôi chùa Cao (Đỉnh Sơn Tự) và xây thêm chùa Cả (Thiên Phúc Tự) ở gò đất ven hồ dưới núi. Sau này dân làng gọi nôm na núi Sài Sơn là núi Thầy, và chùa Thiên Phúc là chùa Thầy.
Đến đầu thế kỷ XVII, Dĩnh Quận công cùng hoàng tộc nhà Mạc đã cho trùng tu ngôi chùa Cả, xây thêm điện Phật, điện Thánh; sau đó làm nhà hậu, nhà bia, gác chuông. Tới thời Nguyễn và gần đây, hệ thống các chùa trong cụm di tích chùa Thầy đều tiếp tục được sửa chữa và mở rộng.
Sài Sơn từ lâu đã trở thành một danh thắng hữu tình bậc nhất cho những ai mến cảnh chùa yên tĩnh hoặc ưa mạo hiểm trèo lên đỉnh núi và mò mẫm trong các hang tối. Nơi đây vẫn còn những bài thơ tức cảnh xưa kia của các danh nhân như tiến sĩ Nguyễn Trực (1416–1473) và hoàng giáp Nguyễn Thượng Hiền (1868–1925) được khắc trên vách chùa Cao.
Ngày 31/12/2014, chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn, Hoàng Xá, Phượng Cách được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (Quyết định 2408/QĐ-TTg). Tháng 1/2015, bộ tượng Di Đà Tam Tôn trong chùa được công nhận là Bảo vật quốc gia (Quyết định 53/QĐ-TTg ngày 14/1/2015). Ngày 12/4/2024, lễ hội chùa Thầy được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Kiến trúc và hiện vật
Theo phong thủy, chùa Cả tọa lạc trên một thế đất hình rồng: phía trước có ngọn Long Đẩu, lưng chùa và mé bên phải là sườn núi Sài Sơn. Chùa quay mặt về hướng nam, nhìn ra hồ Long Chiểu, còn gọi là Long Trì. Giữa hồ là thủy đình hình vuông, móng đá ong, nền lát gạch Bát Tràng, mái lợp ngói ri, có từ thời Mạc và được tu sửa vào thời Nguyễn. Xưa kia thủy đình để trống bốn mặt, sau này mới xây ba mặt tường để làm nơi biểu diễn rối nước — Từ Đạo Hạnh cũng được cho là ông tổ của nghệ thuật rối nước.
Nhật Tiên kiều và Nguyệt Tiên kiều được ví như cặp “râu rồng”. Hai cầu có mái che, do Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan (1528–1613) tiến cúng năm 1602. Móng cầu xây bằng đá ong với ba vòm cuốn, sàn cầu lát gạch Bát Tràng, kết cấu gỗ kiểu “kèo cầu bốn hàng chân”. Cầu Nguyệt Tiên dẫn vào đường lên núi; cầu Nhật Tiên bắc sang hòn đảo nhỏ phía đông, nơi có đền thờ Tam phủ gồm ba gian, tường đá ong.
Các công trình thờ Phật ở ven hồ (tức chùa Cả) gồm ba tòa nhà xếp song song trên một gò đất, nền nâng cao dần nên dân làng chia thành ba chùa: Hạ, Trung, Thượng. Giữa chùa Hạ và chùa Trung có ống muống thông nhau thành hình chữ “Công”; chùa Trung thờ Phật, chùa Thượng thờ Từ Đạo Hạnh, cách nhau bởi một giếng trời hẹp để lấy ánh sáng. Cả ba tòa tạo thành kiểu “hạ Công, thượng Nhất, tiền Phật, hậu Thánh”. Lưng của hai hành lang chạy dọc làm thành dãy tường bên hông chùa; mỗi hành lang dài 30 m, rộng 2,8 m, chia thành 13 gian bày tượng các vị La Hán. Đầu hồi phía sau của hai hành lang nối liền với gác chuông và lầu trống. Như vậy khu chùa Cả được làm theo kiểu “nội Công, ngoại Quốc”.
Chùa Hạ thực chất là tòa tiền đường gồm ba gian, hai chái, dài 20 m, rộng 5 m, cao 5,2 m, được đỡ bởi 8 cột cái và 16 cột quân. Trong chùa Hạ có các ban thờ tượng Đức Ông, Thánh Hiền và một bức bình phong mô tả cảnh địa ngục. Dọc ống muống thông lên chùa Trung đặt 8 bức tượng là bản sao nguyên mẫu Bát bộ Kim Cương của chùa Tây Phương.
Chùa Trung gồm ba gian, hai chái, dài 20 m, rộng 9,5 m, cao 5,5 m, cũng dùng 8 cột cái và 16 cột quân. Bộ mái có niên đại thời Nguyễn, còn bộ khung có từ thế kỷ XVII. Lớp trên điện Phật đặt tượng Tam Thế; năm lớp dưới gồm: Tuyết Sơn, Di Lặc (thế kỷ XVII), Quan Âm nghìn mắt nghìn tay (thế kỷ XVIII), A Di Đà, Cửu Long (thế kỷ XIV). Hai bên điện Phật là hai dãy tượng Thập Điện Diêm Vương quay mặt vào nhau, nay chỉ còn 6 pho, cùng tượng Nam Tào, Bắc Đẩu, Thánh Hiền, Diệu Nhiên, Đại Sỹ, Đức Ông, cặp Hộ pháp, đôi ngựa và Tứ Trấn. Đặc biệt có tượng Khuyến Thiện cưỡi sư tử được đắp từ thế kỷ XIV, và tượng Hộ pháp đồ sộ — ngồi mà vẫn cao gần 4 m — làm vào thế kỷ XVII bằng đất sét, giấy bản giã nhỏ trộn mật, trứng, mặt ngoài vẽ sơn chống ẩm.
Chùa Thượng được xem như tòa hậu đường cổ nhất nước ta, gồm ba gian, hai chái, dài 14,7 m, rộng 11,7 m, cao 6 m. Trong số bốn cột cái có hai chiếc đã 800 năm tuổi, là di sản từ thời Trần: một chiếc bằng gỗ chò chỉ và một chiếc bằng gỗ pơ-mu (Ngọc Am). Dân gian tin rằng áp tay vào cột mà khấn sẽ được lộc thánh.
Chùa Thượng chủ yếu thờ các tượng thánh tăng Từ Đạo Hạnh trải qua ba kiếp, cùng tượng ông Từ Vinh, bà Tăng Thị Loan (cha mẹ của ngài) và tượng Minh Không, Giác Hải (hai bạn đồng đạo). Gian điện Thánh đề bốn chữ Hán “Đại hùng Bảo điện”. Nơi đây có bộ Di Đà Tam Tôn bằng gỗ mít, tương truyền do Trạng Bùng Phùng Khắc Khoan tiến cúng năm 1602. Dưới Tam tôn, chính giữa là tượng “Từ Đạo Hạnh vi Phật”, đội mũ và khoác cà sa vàng, tọa đài sen, tạc vào thế kỷ XIX; một con sư tử đá cuộn tròn trên bục bát giác đỡ lấy đài sen làm từ thời Lý. Bộ tượng đặt trên một bệ đá hai tầng hình hộp, chạm những cánh sen, bốn mặt tạc rồng và hoa lá, bốn góc có hình chim thần Garuda, tạo tác vào thời Trần. Bên phải điện Thánh là tượng “Từ Đạo Hạnh vi Vương” — tương truyền Thầy hóa để đầu thai làm con trai của Sùng Hiền Hầu, sau này trở thành vua Lý Thần Tông. Bên trái điện là tượng Thầy ở kiếp Thánh, ngồi trong một khám gỗ chạm trổ cầu kỳ.
Trong chùa còn giữ được 36 pho tượng cổ, niên đại từ thời Lý đến thời Nguyễn. Riêng tượng “Từ Đạo Hạnh vi Thánh” bằng gỗ bạch đàn cốt tre, có thể cử động; tương truyền xưa kia mỗi khi mở khám thì tượng tự động nhỏm dậy chào. Xưa kia chùa Thầy có quả chuông đồng lớn đúc vào năm Long Phù Nguyên Hòa thứ 9 (1109), về sau đã bị mất; chuông hiện nay treo trong chùa được đúc vào năm Giáp Thân 1794. Chùa còn lưu giữ 7 tấm bia đá, chạm khắc vào các năm 1653, 1666, 1672, 1673, 1683, 1717, cùng 26 đạo sắc phong từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XX và một long ngai thời Trần, được xem như cổ nhất Việt Nam.
Lễ hội và đời sống văn hoá
Từ Đạo Hạnh để lại nhiều câu chuyện kỳ lạ, từ đó sinh ra một lễ hội lớn của làng Láng và làng Thầy, tổ chức cùng dịp từ ngày mùng 5 đến mùng 7 tháng 3 âm lịch hằng năm, mùng 7 là ngày chính hội. Phần lễ mở đầu bằng nghi thức mộc dục (tắm tượng) vào chiều mùng 5, khi khám thờ tượng thiền sư được mở ra mỗi năm một lần; tiếp đó là lễ rước Thánh vào chiều mùng 7, rước bài vị đức thánh Từ Đạo Hạnh từ chùa Thượng xuống chùa Trung. Ngoài nghi thức tôn giáo, trên hồ Long Chiểu còn diễn trò rối nước mang đậm sắc thái dân gian: các nghệ nhân phường rối cổ truyền diễn những tích trò như chú Tễu, đi bừa, chăn vịt, đấu vật, mèo đuổi chuột.
Quần thể di tích còn hòa quyện với nhiều huyền thoại Phật giáo và tín ngưỡng dân gian gắn với Từ Đạo Hạnh, như chuyện về hang Cắc Cớ, Bàn cờ tiên, chợ Trời trên núi Sài Sơn, khiến chùa Thầy trở nên linh thiêng, huyền bí trong tâm thức người dân xứ Đoài.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: Đường Chùa Thầy, xã Quốc Oai, thành phố Hà Nội. (Trước khi sáp nhập đơn vị hành chính ngày 1/7/2025, chùa thuộc xã Sài Sơn, huyện Quốc Oai; toàn bộ xã Sài Sơn cũ nay thuộc xã Quốc Oai mới theo Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15.) Từ trung tâm Hà Nội đi theo Đại lộ Thăng Long, khoảng 20 km; xe buýt số 73 (bến xe Mỹ Đình – Chùa Thầy) dừng gần chùa.
Giờ mở cửa: 07:00 – 17:00 hằng ngày (theo các trang thông tin du lịch). Vé tham quan: 10.000 đồng/người lớn, trẻ em miễn phí; trong ba ngày lễ hội chính không thu vé thắng cảnh (Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, 2019). Nên dành 1–2 giờ để tham quan cả chùa dưới và leo núi lên chùa Cao, hang Thánh Hóa. Giờ mở cửa và giá vé do ban quản lý di tích quy định và có thể thay đổi theo mùa lễ hội, du khách nên kiểm tra lại trước chuyến đi.
Nguồn tham khảo
Bài gốc: TS Nguyễn Chí Công, “Chùa Thầy (Thiên Phúc Tự)”, Tonkin Delta (360.hncity.org), ©NCCông.
Quyết định 2408/QĐ-TTg ngày 31/12/2014 của Thủ tướng Chính phủ về việc xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt (Chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn, Hoàng Xá, Phượng Cách).
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, văn bản về chủ trương lập Quy hoạch tổng thể di tích quốc gia đặc biệt Chùa Thầy và khu vực núi đá Sài Sơn, Hoàng Xá, Phượng Cách (2017).
Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, “Lễ hội chùa Thầy 2019 với nhiều đổi mới trong công tác quản lý và tổ chức”.
Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, “Quốc Oai triển khai Chương trình Hành trình du lịch văn hoá, lịch sử Chùa Thầy, Quốc Oai – Hà Nội năm 2023”.
Báo Hà Nội Mới, “Xứng tầm di tích quốc gia đặc biệt”.
“Chùa Thầy tại Sài Sơn”, Tạp chí Khoa học, số 72, tháng 5/2023.
“Nghệ thuật kiến trúc, điêu khắc cầu cổ vùng châu thổ sông Hồng”, Tạp chí Khoa học Viện Đại học Mở Hà Nội, số 54 (2019) — về cầu Nhật Tiên, Nguyệt Tiên.
Phatgiao.org.vn, “Chùa Thầy – Nơi lưu dấu Thiền sư Từ Đạo Hạnh và nghệ thuật múa rối nước”.
“Chùa Thầy”, Wikipedia tiếng Việt (dùng sau khi đối chiếu với các nguồn trên).
Nghị quyết 1656/NQ-UBTVQH15 ngày 16/6/2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội năm 2025 (khoản 98: xã Sài Sơn cũ sáp nhập vào xã Quốc Oai mới); xem thêm “Chùa Thầy ở đâu? Cập nhập địa chỉ chùa Thầy sau sáp nhập?”, Thư Viện Nhà Đất.
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-thay-thien-phuc-tu-duong-chua-thay-xa-quoc-oai-thanh-pho-ha-noi



Thảo luận