Chùa Dâu — ngôi chùa cổ nhất Việt Nam và trung tâm Phật giáo xưa
Chùa Dâu ở phường Trí Quả, Bắc Ninh — ngôi chùa Phật giáo cổ nhất Việt Nam, khởi dựng năm 187–226 tại thành cổ Luy Lâu, nơi thờ thần Mây Pháp Vân. Giữ tháp Hòa Phong, tượng Tứ Pháp và mộc bản là Bảo vật quốc gia.

Chùa Dâu, còn gọi là chùa Cả, nằm ở phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh, cách Hà Nội khoảng 30 km về phía đông. Đây được coi là ngôi chùa Phật giáo cổ nhất Việt Nam: chùa khởi dựng từ cuối thế kỷ II tại thành cổ Luy Lâu, từng là trung tâm Phật giáo đầu tiên của nước ta và là nơi thờ thần Mây Pháp Vân, đứng đầu hệ thống tín ngưỡng Tứ Pháp của vùng Kinh Bắc. Ngày 9 tháng 12 năm 2013, chùa được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Lịch sử
Theo sách cổ Cổ Châu Pháp Vân Phật bản hạnh ngữ lục, chùa Dâu được khởi công xây dựng vào năm 187 và hoàn thành vào năm 226, dưới thời Sĩ Nhiếp cai quản Giao Châu. Các vị sư Ấn Độ đầu tiên vào Việt Nam đã từng du giảng ở đây, khiến Luy Lâu trở thành nơi giao lưu của hai luồng Phật giáo: một từ Ấn Độ sang, một từ phương Bắc xuống.
Chùa gắn liền với sự tích sư Khâu Đà La (Ksucha) giác ngộ cô gái Man Nương, được ghi lại vào đời nhà Trần trong sách Lĩnh Nam Chích Quái. Sau này Man Nương được tôn thành Phật Mẫu, thờ tại chùa Tổ (Phúc Nghiêm Tự) ở làng Mèn (Hà Mãn), cách chùa Dâu khoảng 1 km về phía tây. Cuối thế kỷ VI, nhà sư Tì-ni-đa-lưu-chi (Vinitaruci) từ Trung Quốc cũng đến đây và lập nên một phái Thiền.
Chùa được xây dựng lại vào năm 1313 và trùng tu nhiều lần qua các thế kỷ tiếp theo. Vua Trần Anh Tông từng sai trạng nguyên Mạc Đĩnh Chi về kiến thiết lại ngôi chùa thành "chùa trăm gian, tháp chín tầng, cầu chín nhịp". Đến nay, ở tòa thượng điện chỉ còn sót lại vài mảng chạm khắc từ thời nhà Trần và nhà Lê.
Ngày 28 tháng 4 năm 1962, chùa Dâu được Nhà nước xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia (Quyết định số 313-VH/QĐ). Ngày 9 tháng 12 năm 2013, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định số 2383/QĐ-TTg xếp hạng chùa Dâu là Di tích quốc gia đặc biệt về lịch sử và kiến trúc nghệ thuật.
Kiến trúc và hiện vật đặc biệt

Tam quan chùa Dâu nhìn về hướng tây, phía sau là một sân rất dài dẫn vào chùa. Tòa nhà trước rộng 7 gian 2 chái nối với dãy giải vũ hai bên kéo dọc xuống chùa chính. Toàn bộ quần thể theo bố cục "nội Công ngoại Quốc": tiền đường, thiêu hương và thượng điện ở giữa, bao quanh bởi hai hành lang dài nối tiền đường với hậu đường.

Giữa sân trong là tháp Hòa Phong, công trình nổi bật nhất của chùa. Tháp xây bằng loại gạch cỡ lớn ngày xưa, nung thủ công tới độ gần hóa sành. Tương truyền tháp vốn có chín tầng; thời gian đã lấy đi sáu tầng trên, nay chỉ còn ba tầng dưới, cao khoảng 17 m (một số nguồn khác ghi 15 m). Chân tháp hình vuông, mỗi cạnh dài gần 7 m; tầng dưới có bốn cửa vòm. Mặt trước tầng hai gắn bảng đá khắc chữ "Hòa Phong tháp". Trong tháp treo một quả chuông đồng đúc năm 1793 và một chiếc khánh đồng đúc năm 1817. Bốn pho tượng Thiên Vương cao 1,6 m đặt ở bốn góc tháp. Trước tháp, bên phải dựng tấm bia vuông khắc năm 1738; bên trái có tượng một con cừu đá dài 1,33 m, cao 0,8 m — dấu vết cổ duy nhất còn sót lại từ thời nhà Hán, đối xứng với con cừu đá ở lăng Sĩ Nhiếp.
Gian thiêu hương nằm ở chính giữa với bàn thờ đặt tượng Cửu Long, hai bên có tượng Thập điện Diêm Vương, Tam Châu Thái Tử và Mạc Đĩnh Chi. Gian giữa thượng điện bài trí tượng Bà Dâu, tức nữ thần Pháp Vân, màu đồng hun, cao gần 2 m, gương mặt từ bi trầm mặc với nốt son tô đậm giữa trán. Hai bên là tượng Kim Đồng và Ngọc Nữ. Phía trước đặt hộp đựng Thạch Quang Phật, tương truyền là viên đá nằm trong thân cây dung thụ tạc nên tượng Tứ Pháp. Phía trái thượng điện có tượng thiền sư Tì-ni-đa-lưu-chi đặt trên bệ gỗ tạc hình sư tử đội tòa sen, có thể được tạo tác từ thế kỷ XIV. Tại chùa hiện còn lưu khá nhiều bia cổ và khoảng 100 pho tượng thờ các loại, đa số được tạo tác vào thế kỷ XVIII.
Ở vườn tháp sau chùa chính hiện có 8 ngôi tháp gạch là nơi yên nghỉ của các vị sư từng trụ trì tại chùa, có niên đại từ thời Lê đến thời Nguyễn (khoảng từ thế kỷ XIV đến thế kỷ XIX).
Hai bảo vật quốc gia gắn với chùa Dâu:
- Bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu, tạc vào thế kỷ XVIII, được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 25 tháng 12 năm 2017 (Quyết định số 2090/QĐ-TTg).
- Mộc bản chùa Dâu: 107 ván khắc gỗ thị, niên đại từ năm 1752 đến năm 1859, gồm 13 bộ sách và kinh văn như Cổ Châu hạnh, Cổ Châu lục, Kỳ vũ kinh (kinh cầu mưa), Kỳ tình kinh (kinh cầu tạnh). Bộ mộc bản được công nhận là Bảo vật quốc gia ngày 18 tháng 1 năm 2024 (Quyết định số 73/QĐ-TTg).
Tín ngưỡng Tứ Pháp và lễ hội vùng Dâu
Vùng Dâu xưa có bốn ngôi chùa cổ thờ bốn vị nữ thần Tứ Pháp, phù hộ nghề trồng lúa nước: Pháp Vân (thần Mây) ở chùa Dâu, Pháp Vũ (thần Mưa), Pháp Lôi (thần Sấm) và Pháp Điện (thần Chớp) ở ba chùa trong vùng. Trong kháng chiến chống Pháp, chùa Đậu bị phá hủy nên pho tượng Bà Đậu (Pháp Vũ) được đưa về thờ chung ở chùa Dâu.
Hội chùa Dâu được tổ chức vào dịp Phật Đản, ngày mùng 8 tháng Tư âm lịch hằng năm, kéo dài sang mùng 9. Dân 12 làng thuộc tổng Dâu xưa phối hợp tổ chức, trung tâm là chùa Dâu: các làng rước tượng Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện về chùa Dâu gặp Pháp Vân, rồi rước tượng bốn chị em về chùa Tổ thăm Mẹ. Câu ca còn lưu truyền: "Dù ai đi đâu về đâu / Hễ trông thấy tháp chùa Dâu thì về. / Dù ai buôn bán trăm nghề / Nhớ ngày mồng tám thì về hội Dâu."
Ngày 27 tháng 10 năm 2026, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ký Quyết định số 2885/QĐ-BVHTTDL đưa Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống.
Thông tin tham quan
- Địa chỉ: đường Lạc Long Quân, phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh (trước sắp xếp hành chính năm 2025: phường Thanh Khương, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh).
- Cách đi: từ Hà Nội khoảng 30 km, theo quốc lộ 5 rồi rẽ quốc lộ 17 về vùng Dâu; chùa nằm ngay ven đường. Theo ghi chép của TS Nguyễn Chí Công, từ Hà Nội có thể đi xe buýt 52A từ Công viên Thống Nhất, xuống bến cuối Lệ Chi rồi đi tiếp về phía đông khoảng 4 km.
- Giá vé: không thu phí tham quan (các nguồn du lịch đều ghi miễn phí).
- Vào ngày hội mùng 8 tháng Tư âm lịch chùa rất đông, nhiều đoạn đường được chắn để rước kiệu — nên gửi xe từ xa và đi bộ vào.
Nguồn tham khảo
- TS Nguyễn Chí Công, "Chùa Dâu (Pháp Vân Tự)", TONKIN DELTA (360.hncity.org) — bài gốc, tư liệu nền của bài viết này. https://360.hncity.org/%C4%90en-chua/%C4%90en-chua-phia-%C4%90ong/Chua-Dau-Phap-Van-Tu
- Cục Di sản văn hóa, "Danh mục Di tích quốc gia đặc biệt" (chùa Dâu, QĐ 2383/QĐ-TTg ngày 09/12/2013). https://dsvh.gov.vn/danh-muc-di-tich-quoc-gia-dac-biet-1752
- Cục Di sản văn hóa, "Mộc bản chùa Dâu, Bắc Ninh" (QĐ 73/QĐ-TTg ngày 18/01/2024). http://dsvh.gov.vn/moc-ban-chua-dau-bac-ninh-22166
- Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, "Lịch sử hình thành và phát triển của chùa Dâu". https://www.bacninh.gov.vn/web/huyen-thuan-thanh/news/-/details/22340/lich-su-hinh-thanh-va-phat-trien-cua-chua-dau-phan-2-
- NSSC Bắc Ninh, "Chùa Dâu — Ngôi chùa cổ khởi nguồn Phật giáo vùng Luy Lâu". https://bacninh.nssc.gov.vn/chua-dau/
- Bảo tàng Bắc Ninh, "Bộ tượng Phật Tứ Pháp vùng Dâu – Luy Lâu" (QĐ 2090/QĐ-TTg ngày 25/12/2017). https://baotangbacninh.vn/ds-bao-vat/10
- Báo Nhân Dân, "Lễ hội Tứ Pháp vùng Dâu được đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia" (QĐ 2885/QĐ-BVHTTDL ngày 27/10/2026). https://nhandan.vn/le-hoi-tu-phap-vung-dau-duoc-dua-vao-danh-muc-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia-post999156.html
- Cổng thông tin điện tử tỉnh Bắc Ninh, "Công bố Quyết định công nhận Bảo vật Quốc gia — Mộc bản chùa Dâu". https://www.bacninh.gov.vn/web/bacninh/news/-/details/20182/thi-xa-thuan-thanh-cong-bo-quyet-inh-cua-thu-tuong-chinh-phu-cong-nhan-bao-vat-quoc-gia-moc-ban-chua-dau-68920454
- Thư viện Nhà đất, "Chùa Dâu xây dựng năm nào?" (phường Trí Quả sau sáp nhập theo Nghị quyết 1658/NQ-UBTVQH15 năm 2025). https://thuviennhadat.vn/phap-ly-nha-dat/chua-dau-xay-dung-nam-nao-dat-xay-dung-chua-dau-thuoc-nhom-dat-nao-731315.html
Bài viết sử dụng tư liệu và ghi chép thực địa của TS Nguyễn Chí Công (TONKIN DELTA, ©NCCông).
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-dau-duong-lac-long-quan-phuong-tri-qua-tinh-bac-ninh



Thảo luận