Chùa Phật Tích — pho tượng A Di Đà bằng đá lớn nhất Việt Nam
Chùa Phật Tích (Vạn Phúc Tự) trên sườn núi Lạn Kha, xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh — cổ tự thời Lý từ năm 1057, Di tích quốc gia đặc biệt, lưu giữ pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh, Bảo vật quốc gia.

Tựa lưng vào sườn nam núi Lạn Kha, bên bờ bắc sông Đuống, chùa Phật Tích (tên chữ: Vạn Phúc Tự) là một trong những đại danh lam cổ tự tiêu biểu bậc nhất của lịch sử Phật giáo và mỹ thuật Đại Việt. Gần một nghìn năm sau ngày vua Lý Thánh Tông đặt viên đá đầu tiên năm 1057, ngôi chùa ở xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh vẫn lưu giữ pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh — được xem là pho tượng Phật bằng đá thời Lý lớn nhất Việt Nam được biết đến nay — cùng bộ 10 linh thú đá và vườn tháp cổ, tất cả nằm trong quần thể Di tích quốc gia đặc biệt được xếp hạng năm 2014.

Lịch sử nghìn năm trên núi Lạn Kha
Trước khi mang tên Phật Tích, ngọn núi đá vôi bên bờ bắc sông Đuống được gọi là núi Lạn Kha (núi Rìu Mục), gắn với điển tích chàng Từ Thức đời Trần đi xem hội hoa mẫu đơn, cởi áo gấm chuộc lỗi cho tiên nữ Giáng Hương bị gãy cành hoa quý mà kết duyên nơi cõi tiên. Cũng từ truyền thuyết ấy mà lễ hội Khán hoa mẫu đơn của chùa ra đời và tồn tại đến ngày nay. Các cuộc khai quật khảo cổ dưới chân núi cho thấy ngay từ thế kỷ III–VI, nơi đây đã là một điểm dừng trên con đường hoằng dương Phật pháp nối trung tâm chùa Dâu — Luy Lâu với vùng Đông Bắc.
Bước ngoặt đưa Phật Tích thành quốc tự diễn ra dưới triều Lý. Theo Đại Việt sử ký toàn thư, năm 1057 (niên hiệu Long Thụy Thái Bình thứ 4), vua Lý Thánh Tông cho xây trên sườn núi bảo tháp Linh Quang cao mười trượng sáu thước, bên trong đặt pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối dát vàng. Năm 1066, nhà vua tiếp tục cho mở rộng quy mô chùa. Năm 1071, vua Lý Thánh Tông ngự giá về chùa và tự tay viết chữ “Phật” lớn, sai khắc vào đá dựng trên sườn núi.
Sang thời Trần, chùa trở thành một trung tâm học thuật lớn của giới trí thức Nho — Phật, với thư viện Lạn Kha đào tạo nhân tài cho đất nước. Năm 1686, dưới thời vua Lê Hy Tông, chùa được đại trùng tu với quy mô lớn và mang tên Vạn Phúc Tự; tấm bia đá “Vạn Phúc đại thiền tự bi” dựng cùng đợt ấy ghi lại việc năm 1057 nhà Lý đã xây tháp cao mười trượng, bên trong có pho tượng Phật mình vàng cao sáu thước — chính là pho tượng A Di Đà nói trên. Năm 1947, chùa bị đốt cháy trong kháng chiến chống Pháp; đến năm 1959 chùa được phục dựng, và dịp Đại lễ 1000 năm Thăng Long — Hà Nội (2008–2010) chùa được tôn tạo hoàn chỉnh.
Về xếp hạng di tích: ngày 28 tháng 4 năm 1962, chùa được xếp hạng Di tích Lịch sử — Văn hóa quốc gia (Quyết định 313/VH-VP của Bộ Văn hóa). Ngày 31 tháng 12 năm 2014, Thủ tướng Chính phủ ký Quyết định 2408/QĐ-TTg xếp hạng chùa Phật Tích là Di tích quốc gia đặc biệt. Ngày 14 tháng 4 năm 2025, Thủ tướng ban hành Quyết định 757/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích với tổng diện tích 33,66 ha, thực hiện từ năm 2026 đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050.
Kiến trúc tựa sơn hướng thủy
Khác với những ngôi chùa trên đồng bằng, chùa Phật Tích được quy hoạch theo phong cách “tựa sơn hướng thủy”: các hạng mục bố trí giật cấp từ chân núi lên đỉnh núi, mặt quay về hướng Nam nhìn ra sông Đuống. Toàn bộ nội tự nằm trên ba bậc nền gia cố bằng đá xanh và đá sa thạch. Nền bậc thứ nhất từ cổng tam quan là khoảng sân rộng trồng hoa mẫu đơn, hai bên là hồ nước; nền bậc thứ hai là trung tâm hành lễ gồm bảy gian tiền đường, năm gian thiêu hương và tòa thượng điện (Tam bảo) kiến tạo theo lối “nội Công ngoại Quốc”, nơi tôn trí pho tượng Phật A Di Đà; nền bậc thứ ba gồm nhà Tổ, điện thờ Thánh Mẫu, gác chuông, gác trống và khu vườn tháp cổ.
Ở phía đông chính điện, dọc sườn núi là vườn tháp cổ với 32 ngôi bảo tháp bằng gạch và đá xanh, được xây dựng từ thế kỷ XVII đến thế kỷ XVIII — quần thể tháp mộ chư tăng lớn thứ hai tại Việt Nam. Nổi bật là tháp Phổ Quang, nơi đặt nhục thân thiền sư Chuyết Chuyết (viên tịch năm 1644), và tháp Viên Dung, nơi an táng thiền sư Minh Hành. Trên đỉnh cao nhất của núi là pho Đại tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh cao 27 mét (tính cả đài sen và bệ tháp), được kiến tạo năm 2010 dựa theo đúng nguyên mẫu của pho tượng cổ trong chính điện.
Hai Bảo vật quốc gia bằng đá thời Lý
Báu vật lớn nhất của chùa là pho tượng Phật A Di Đà bằng đá xanh nguyên khối đặt tại tòa thượng điện. Tượng được tạc năm 1057, thân tượng cao 1,86 mét, tính cả bệ đá là 2,69 mét, thể hiện Đức Phật ngồi thiền kiết già trên tòa sen. Đây là pho tượng Phật bằng đá cổ xưa và hoàn mỹ nhất của thời Lý còn truyền lại, được công nhận là Bảo vật quốc gia ngay trong đợt đầu tiên của cả nước theo Quyết định 1426/QĐ-TTg ngày 1 tháng 10 năm 2012; hồ sơ Bảo vật quốc gia đánh giá đây là pho tượng Phật bằng đá thời Lý lớn nhất, đẹp nhất của Việt Nam được biết đến nay. Tượng từng bị hư hại nặng trong chiến tranh và đã được phục chế sau năm 1954; các miếng vá vẫn còn để lại dấu vết trên thân tượng.
Bệ tượng gồm đế và đài sen. Đế hình bát giác cao 5 tầng: tầng sát đất để trơn; tầng hai và ba chạm nổi các lớp sóng kép; tầng bốn và năm mỗi mặt chạm nổi đôi “rồng giun” bờm tóc dài — đặc trưng rồng thời Lý — nối đuôi nhau chạy quanh bệ. Đài sen có 15 cánh to nở rộ; mỗi cánh sen được chạm một đôi rồng chầu vào hình Phật ngồi thiền trên đài sen với hào quang tỏa sáng hình lá đề. Áo cà sa của tượng có hai lớp: lớp ngoài chạm khắc tinh xảo như lụa mỏng ôm sát thân, chảy thành nhiều nếp xuống tận đài sen; lớp trong để hở ngực, tôn chiếc cổ ba ngấn.
Bảo vật quốc gia thứ hai là bộ tượng 10 linh thú đá thời Lý, được công nhận theo Quyết định 53/QĐ-TTg ngày 14 tháng 1 năm 2015. Bộ cổ vật gồm năm cặp linh thú tạc bằng đá sa thạch nguyên khối — sư tử, voi, tê giác, trâu, ngựa — xếp thành hai hàng đối xứng nhau chầu về chính điện, mỗi tượng dài 1,5–1,8 mét, cao khoảng 1,2 mét, phủ phục trên bệ đá chạm hoa sen, biểu trưng cho muôn loài đều quy ngưỡng trước Phật pháp.
Ngoài hai bảo vật trên, chùa còn lưu giữ nhiều cổ vật quý: chân cột đá chạm dàn nhạc công thiên thần và phù điêu Kinnari — thần nữ đầu người mình chim đang vỗ trống cơm, vừa bay múa vừa tấu nhạc dâng hoa cúng Phật — minh chứng cho sự giao lưu giữa nghệ thuật Đại Việt với Champa, Ấn Độ và Trung Hoa. Cuộc khai quật năm 2008 ngay dưới nền Tam bảo đã phát lộ trọn vẹn móng nền hình vuông của tháp Linh Quang thời Lý, cạnh dài 8,5 mét, xây bằng gạch vuông đỏ in hoa văn. Một số hiện vật đá chạm thời Lý của chùa hiện được trưng bày tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam và Bảo tàng Lịch sử quốc gia, trong đó có pho tượng Kim Cương niên đại thế kỷ XI và nhiều mảnh lá đề bằng đá chạm rồng.
Lễ hội Khán hoa mẫu đơn
Hằng năm, lễ hội Phật Tích — còn gọi là hội Khán hoa mẫu đơn — diễn ra từ mùng 3 đến mùng 5 tháng Giêng âm lịch, chính hội vào mùng 4. Đây là một trong những lễ hội mùa xuân diễn ra sớm nhất và có quy mô lớn nhất tỉnh Bắc Ninh, mở đầu cho chuỗi lễ hội vùng Tiên Du trước khi nối tiếp sang hội Lim vào ngày 13 tháng Giêng. Phần lễ gồm dâng hương, tế lễ và Pháp hội đại bi cầu quốc thái dân an; phần hội có hát quan họ trên thuyền, rước kiệu, thi đấu võ và các trò chơi dân gian. Lễ hội tưởng nhớ câu chuyện Từ Thức gặp tiên và công đức vua Lý Thánh Tông cùng các bậc thiền sư khai sơn tạo tự.
Thông tin tham quan
Địa chỉ: chùa Phật Tích, đường tỉnh 287, xã Phật Tích, tỉnh Bắc Ninh (trước năm 2025 thuộc huyện Tiên Du; sau sắp xếp đơn vị hành chính, huyện Tiên Du không còn, xã Phật Tích trực thuộc tỉnh Bắc Ninh). Chùa đón khách tham quan quanh năm, đông nhất vào dịp lễ hội tháng Giêng; không thu vé vào cửa. Giờ mở cửa: chưa có thông tin chính thức được kiểm chứng — các nguồn du lịch đưa ra khung giờ khác nhau (6h–18h hoặc 7h–18h), bài viết sẽ cập nhật khi có xác nhận từ Ban quản lý di tích. Du khách nên ăn mặc lịch sự, giữ trật tự nơi thờ tự và có thể kết hợp tham quan chùa Bút Tháp, chùa Dâu trong cùng chuyến đi vùng Kinh Bắc.
Nguồn tham khảo
Bài viết được biên tập từ bản nháp của TS Nguyễn Chí Công trên chuyên trang Tonkin Delta (©NCCông): “Chùa Phật Tích (Vạn Phúc Tự)” — https://360.hncity.org/%C4%90en-chua/Bac-no%CC%A3i-thanh/Chua-Phat-Tich-Van-Phuc-Tu
Cục Di sản văn hóa (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch), “Danh mục Di tích quốc gia đặc biệt” — https://dsvh.gov.vn/danh-muc-di-tich-quoc-gia-dac-biet-1752
Chuyên trang Bắc Ninh NSSC, “Chùa Phật Tích — Dấu ấn điêu khắc đá thời Lý trên núi Lạn Kha” — https://bacninh.nssc.gov.vn/chua-phat-tich/
Báo Dân Việt, “Tận mục kho báu vô giá chùa Phật Tích độc nhất Việt Nam” (2021) — https://danviet.vn/tan-muc-kho-bau-vo-gia-chua-phat-tich-doc-nhat-viet-nam-20210806212906545-d968546.html
Báo Ảnh Việt Nam (TTXVN), “Du khách tưng bừng trẩy hội Phật Tích” — https://vietnam.vnanet.vn/vietnamese/print/du-khach-tung-bung-tray-hoi-phat-tich-430153.html
Cổng thông tin điện tử Bắc Ninh, “Văn hóa xứ Kinh Bắc — Bắc Ninh” — http://izabacninh.gov.vn/xem-tin-tuc/mien-que-quan-ho-bac-ninh-32/van-hoa-xu-kinh-bac-bac-ninh-50.html
Báo Mới, “Về nơi đất Phật, cảnh tiên” (về Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích theo Quyết định 757/QĐ-TTg ngày 14/4/2025) — https://baomoi.com/ve-noi-dat-phat-canh-tien-c56512876.epi
VinWonders, “Chiêm bái chùa Phật Tích: ‘Danh lam cổ tự’ xứ Kinh Bắc” — https://vinwonders.com/vi/wonderpedia/news/chua-phat-tich-bac-ninh/
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-phat-tich-bac-ninh



Thảo luận