Chùa Keo Thái Bình — ngôi chùa gỗ gần 400 năm tuổi bên sông Hồng
Chùa Keo Thái Bình (Thần Quang Tự) ở xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên, là một trong những ngôi chùa cổ nhất đồng bằng Bắc Bộ: dựng năm 1632, Di tích quốc gia đặc biệt, nổi tiếng với gác chuông gỗ ba tầng và lễ hội tháng 9 âm lịch.

Chùa Keo Thái Bình, tên chữ là Thần Quang Tự, nằm ở thôn Hành Dũng Nghĩa, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên, bên tả ngạn sông Hồng. Đây là một trong những ngôi chùa cổ được bảo tồn gần như nguyên vẹn nhất ở đồng bằng Bắc Bộ, và là niềm tự hào của đất Thái Bình cũ. Dân gian thường gọi chùa là Keo Thượng hay Keo Trên, để phân biệt với chùa Keo Hành Thiện (Keo Hạ) ở bên kia sông.
Chùa nổi tiếng vì nhiều lẽ: tuổi đời gần 400 năm tính từ lần dựng lại vào thế kỷ XVII, kiến trúc gỗ lim đồ sộ theo lối “tiền Phật, hậu Thánh”, tòa gác chuông gỗ ba tầng được xem là đẹp nhất Việt Nam, hai Bảo vật quốc gia, và lễ hội tháng 9 âm lịch đã được ghi danh là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Lịch sử
Nguồn gốc của chùa Keo gắn với Thiền sư Dương Không Lộ (1016–1094), vị Quốc sư thời Lý. Theo tư liệu lịch sử, năm 1061, đời Lý Thánh Tông, Thiền sư dựng chùa Nghiêm Quang trên đất Giao Thủy, ven sông Hồng. Tháng 3 năm 1167, đời Lý Anh Tông, chùa đổi tên thành Thần Quang. Tên Nôm của làng Giao Thủy là Keo, nên chùa cũng được gọi là chùa Keo.
Năm 1611, một trận lụt lớn làm chùa cũ bị trôi dạt. Dân ấp Keo phải di dời đi hai nơi: một bộ phận sang hữu ngạn sông Hồng, lập làng Hành Thiện và dựng chùa Keo Hành Thiện; một bộ phận sang tả ngạn, lập làng Dũng Nhuệ (nay là thôn Hành Dũng Nghĩa) và dựng lại chùa Keo. Từ đó có hai ngôi chùa Keo anh em hai bên bờ sông Hồng.
Việc xây dựng chùa Keo ở đất mới bắt đầu từ tháng 3 năm 1630 và hoàn thành vào tháng 11 năm 1632, nhờ sự vận động của bà Lại Thị Ngọc Lễ, vợ Tuần Thọ hầu Hoàng Nhân Dũng, với kiểu thức do Cường Dũng hầu Nguyễn Văn Trụ vẽ, phỏng theo kiến trúc chùa Keo Hành Thiện. Theo văn bia năm 1632, chùa khi hoàn thành có quy mô 21 hạng mục với 154 gian. Sau đó chùa được trùng tu nhiều lần, vào các năm 1689, 1707, 1941, 1957 và 2004; lần trùng tu năm 1941 có sự hỗ trợ của Trường Viễn Đông Bác Cổ Pháp.
Về xếp hạng di tích: tháng 4 năm 1962, chùa Keo được công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa quốc gia. Ngày 27 tháng 9 năm 2012, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1419/QĐ-TTg, xếp hạng chùa Keo là Di tích quốc gia đặc biệt. Lễ hội chùa Keo được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 217/QĐ-BVHTTDL ngày 23 tháng 1 năm 2017.
Kiến trúc và hiện vật
Toàn bộ kiến trúc chùa hiện nay còn 17 công trình với 128 gian, trên khuôn viên rộng khoảng 58.000 m², xây dựng theo kiểu “nội công, ngoại quốc”, thờ theo lối “tiền Phật, hậu Thánh”: phía trước thờ Phật, phía sau thờ Thánh Dương Không Lộ cùng những người có công dựng chùa. Trục chính của chùa chạy từ tam quan ngoại qua hồ nước đến tam quan nội, rồi tới chùa Phật, đền Thánh và gác chuông.
Tam quan ngoại gồm ba gian, khung gỗ, mái lợp ngói mũi hài; phía trước có bốn trụ biểu và sân lát đá, phía sau là hồ nước hình vuông. Tam quan nội cũng ba gian, với bộ cửa gỗ chạm hình rồng mang phong cách nghệ thuật thế kỷ XVII. Chùa thờ Phật dựng trên mặt bằng hình chữ Công, gồm ba tòa: chùa Ông Hộ (7 gian), Ống muống và Tam bảo. Đền Thánh dựng theo mặt bằng chữ Công, gồm Thiêu hương, Ống muống, Thượng điện, với tòa Giá roi ở phía trước. Hai dãy hành lang Đông và Tây, mỗi dãy 33 gian, bao quanh chùa Phật – đền Thánh, hợp thành ô chữ Quốc.
Điểm nhấn của quần thể là tòa gác chuông: kết cấu gỗ lim hoàn toàn bằng mộng, gồm ba tầng, 12 mái, cao khoảng 11 m, được đánh giá là gác chuông cổ to và đẹp nhất Việt Nam. Tầng một treo khánh đá cao 1,2 m; tầng hai treo quả chuông đồng lớn đúc năm 1686, cao 1,3 m; tầng ba và tầng thượng treo hai quả chuông nhỏ đúc năm 1796.
Chùa hiện lưu giữ 197 di vật, cổ vật gắn với lịch sử hình thành và phát triển của chùa từ thế kỷ XVII đến nay, làm từ nhiều chất liệu gỗ, đá, đồng. Trong hậu cung của đền Thánh có pho tượng Thiền sư Không Lộ bằng gỗ trầm hương đặt trong cung cấm. Chùa còn giữ những đồ thờ tương truyền của Thiền sư như bộ tràng hạt bằng ngà, bình vôi và ba vỏ ốc mà ông nhặt được thuở còn làm nghề đánh cá, giữ làm chén uống nước trong những năm tu hành.
Hai hiện vật của chùa đã được công nhận là Bảo vật quốc gia: hai cánh cửa gỗ chạm hình rồng thế kỷ XVII ở tam quan nội, công nhận năm 2017, và hương án gỗ thế kỷ XVII đặt trong tòa Ống muống, công nhận năm 2021.
Lễ hội và đời sống văn hóa
Hằng năm, làng Keo mở hội hai lần. Hội xuân tổ chức vào mùng 4 tháng Giêng, mang tính chất lễ hội nông nghiệp, với các trò thi nấu cơm, thi bắt vịt, thi ném pháo; nhiều trò xưa nay không còn được tổ chức nữa. Hội thu, lễ hội chính trong năm, diễn ra trong ba ngày 13, 14, 15 tháng 9 âm lịch: ngày 13 kỷ niệm 100 ngày (bách nhật) Thiền sư tịch, ngày 14 kỷ niệm ngày sinh của Thiền sư, ngày 15 là lễ tiết ngày rằm của đạo Phật.
Trong ba ngày hội thu, dân làng rước kiệu Thánh cùng nhang án, long đình, thuyền rồng và tiểu đĩnh quanh làng, theo hình chữ Á khép kín (“xuất Á, nhập Á”). Dưới ao trước chùa diễn ra cuộc bơi thuyền cò cốc; trong chùa có cuộc thi thầy đọc, nơi các thầy cúng thi sáng tác văn lục cúng theo sáu chủ đề hương, đăng, hoa, trà, quả, thực. Đêm 15, lễ chèo cạn chầu Thánh khép lại ba ngày hội. Ngoài hai hội lớn, chùa còn giữ các lệ: ngày Đinh tháng 2 âm lịch sửa lễ tế trà, mùng 3 tháng 6 là ngày tịch của Thiền sư, lễ phục y thay áo cho tượng mỗi năm một lần, và lễ trang hoàng thánh tượng 12 năm mới có một lần.
Thông tin tham quan
Địa chỉ hiện nay: thôn Hành Dũng Nghĩa, xã Vũ Tiên, tỉnh Hưng Yên. Địa chỉ cũ, trước ngày 1 tháng 7 năm 2025: xã Duy Nhất, huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình. Từ ngày 1 tháng 7 năm 2025, tỉnh Thái Bình sáp nhập vào tỉnh Hưng Yên, xã Duy Nhất hợp nhất cùng các xã Vũ Đoài, Hồng Phong và Vũ Tiến thành xã Vũ Tiên, theo Nghị quyết số 1666/NQ-UBTVQH15. Du khách tìm đường theo tên cũ “chùa Keo Thái Bình” vẫn đến đúng di tích, vì tên chùa không đổi.
Giờ mở cửa, giá vé và số điện thoại liên hệ chưa được kiểm chứng từ nguồn chính thức, nên bài viết không đăng các thông tin này. Du khách nên hỏi Ban Quản lý di tích tại chỗ khi đến tham quan, và nên đi vào dịp hội thu tháng 9 âm lịch để xem đầy đủ các nghi lễ truyền thống.
Nguồn tham khảo
Bài viết được biên tập từ bài gốc của TS Nguyễn Chí Công trên Tonkin Delta, với các mốc lịch sử, xếp hạng di tích và hiện vật được đối chiếu thêm với Cục Di sản văn hóa và các nguồn chính thống khác. Tư liệu gốc: TS Nguyễn Chí Công ©NCCông.
Nguồn: Tonkin Delta — Chùa Keo Thái Bình (360.hncity.org)
Cục Di sản văn hóa — Di tích kiến trúc nghệ thuật chùa Keo (huyện Vũ Thư, tỉnh Thái Bình)
Cục Di sản văn hóa — Lễ hội chùa Keo
Ban Quản lý di tích Hưng Yên — Chùa Keo: Hành trình gìn giữ di sản qua dòng chảy lịch sử
Tạp chí Nghiên cứu Phật học — Di tích Quốc gia đặc biệt chùa Keo Thái Bình và hai bảo vật quốc gia
Báo Hà Nội Mới — Khám phá kiệt tác kiến trúc cổ tại Chùa Keo
Xem địa chỉ trên places.vn: https://places.vn/dia-diem/chua-keo-thai-binh
Thảo luận