Lịch sử phở Hà Nội — từ gánh phở rong đến di sản được Michelin ghi nhận
Từ những gánh phở rong đầu thế kỷ XX, qua thời bao cấp khan hiếm, tới khi được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia và được Michelin vinh danh — hành trình gần một thế kỷ của phở Hà Nội, kể cả cuộc tranh luận chưa ngã ngũ về nguồn gốc Hà Nội hay Nam Định.

Mở đầu
Có những món ăn chỉ để no bụng, và có những món ăn trở thành một phần ký ức chung của cả một thành phố. Phở Hà Nội thuộc về loại thứ hai: một bát nước dùng trong, sợi bánh mềm, vài lát thịt bò thái mỏng cùng hành hoa và chanh ớt — chừng ấy thôi đã đủ để người Hà Nội đi xa nhớ về. Tháng 8 năm 2024, “Phở Hà Nội” được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Bài viết này kể lại hành trình gần một thế kỷ ấy.
Gánh phở rong đầu thế kỷ XX
Theo nhiều sử liệu, phở xuất hiện ở Hà Nội vào đầu thế kỷ XX. Thuở ban đầu, phở vốn là một loại quà rong: người bán gánh một bên là nồi nước dùng sôi sùng sục, một bên là bánh phở, thịt và gia vị, đi rao khắp các phố phường từ sáng sớm tới tối muộn, khách ngồi ghế thấp ăn ngay bên gánh. Các nguồn sử liệu thường nhắc tới khoảng những năm 1907–1910 là thời điểm phở gánh đã hiện diện rõ nét trên đường phố Hà Nội, với bến sông Hồng và khu vực Ô Quan Chưởng là những nơi tập trung đông người bán.
Nhà văn Nguyễn Công Hoan, trong hồi ký “Nhớ và ghi về Hà Nội”, kể rằng năm 1913, khi trọ ở số 8 phố Hàng Hài, thỉnh thoảng tối ông được ăn phở rong, mỗi bát hai xu, có bát ba xu, năm xu — một trong những ghi chép sớm nhất về phở Hà Nội còn lưu lại. Tới khoảng năm 1930, các hàng phở đã lan khắp phố phường, và sau phở chín, người bán sáng tạo thêm phở tái, dần trở thành cách ăn quen thuộc.
Hà Nội hay Nam Định?
Câu hỏi phở bắt nguồn từ Hà Nội hay Nam Định đến nay vẫn chưa có lời đáp chắc chắn. Bài viết này trình bày đúng như nó vốn có: một tranh luận chưa ngã ngũ, với cả hai phía đều có lý lẽ của mình.
Phía Nam Định dựa vào làng Vân Cù (Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), nơi có dòng họ Cồ nổi tiếng với nghề nấu phở gia truyền, mang nghề đi khắp nơi sinh cơ lập nghiệp. Theo nhà nghiên cứu Trịnh Quang Dũng, tác giả cuốn “Trăm năm phở Việt” (2022), ước chừng 75% dân làng Vân Cù từng ly nông đi bán phở, và “đội quân phở gánh” của dòng phở Nam Định đã rong ruổi lên Hà Nội hành nghề từ đầu thế kỷ XX. Phía Hà Nội cho rằng chính thủ đô mới là nơi làm cho món ăn này trở nên nổi tiếng, bởi thị trường ở đây dồi dào hơn Nam Định, trong khi ở miền quê, phở vẫn là món xa xỉ với những người vốn không có thói quen ăn quà.
Ngoài tranh luận về địa danh, còn có ba giả thuyết phổ biến về gốc gác của món ăn: phở chịu ảnh hưởng từ món pot-au-feu, thịt bò hầm của người Pháp; phở truy về món ngưu nhục phấn của người Hoa; hoặc phở phát triển từ món bún xáo trâu của người Việt. Cả ba đều được nhắc tới trong nhiều bài viết, nhưng chưa giả thuyết nào có tư liệu đủ chắc để kết luận. Đáng chú ý, tháng 8 năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã đồng thời đưa cả “Phở Hà Nội” và “Phở Nam Định” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — hai cái nôi đều được công nhận, và di sản thuộc về cả hai.
Phở thời bao cấp
Phở Hà Nội đã trải qua những biến động lớn cùng với lịch sử đất nước, và thời bao cấp là giai đoạn thử thách khắc nghiệt nhất. Đầu những năm 1940, nền kinh tế khó khăn buộc Chính phủ ban hành Sắc lệnh 144-SL ngày 2 tháng 3 năm 1948, cấm hẳn việc giết trâu bò trong toàn cõi Việt Nam nhằm bảo vệ sức kéo cho nông nghiệp. Thịt bò khan hiếm, một số hàng phở thay thịt bò bằng thịt gà, và phở gà ra đời từ đó — một biến tấu sinh ra từ thiếu thốn mà sau này trở thành một dòng phở riêng của Hà Nội.
Sang những năm 1960, nhiều hiệu phở công tư hợp doanh ra đời, phở mậu dịch quốc doanh gần như độc quyền bán phở, và phở bò khi ấy là mặt hàng cao cấp nhất trong loại quà mậu dịch. Người Hà Nội thời ấy nhớ tới “phở không người lái” — bát phở nước chỉ có bánh phở, hành thái và nước dùng, không có thịt — cùng món quẩy rán ăn kèm, vốn là món của người Hoa kiều, nay được bán thêm để ăn cho no bụng. Phở tư nhân không biến mất hẳn, nhưng phải tồn tại chật vật, có khi phải giấu bánh phở mỗi khi đoàn kiểm tra tới, bởi phở làm từ gạo mà cả nước đang thiếu gạo. Sau năm 1986, chính sách đổi mới mở cửa cho tự do kinh doanh, nhiều hàng phở tư nhân được mở trở lại.
Phở Hà Nội ra thế giới
Phở rời Hà Nội lần đầu vào những năm 1950, khi nhiều người Hà Nội di cư vào Sài Gòn và mở quán phở. Để hợp khẩu vị miền Nam, phở được cải biên: ăn kèm giá đỗ chần và rau sống, đặc biệt là mùi tàu và rau húng, nước dùng cũng ngọt hơn. Từ đó, phở theo người Việt đi khắp thế giới.
Dấu mốc quốc tế lớn nhất đến vào tháng 6 năm 2023, khi Michelin Guide lần đầu tiên ra mắt tại Việt Nam, công bố danh sách 103 nhà hàng ở Hà Nội và Thành phố Hồ Chí Minh, trong đó có 29 Bib Gourmand và 4 nhà hàng một sao Michelin. Trong danh sách Michelin Guide 2024, các quán phở Hà Nội được vinh danh Bib Gourmand gồm Phở Gia Truyền ở 49 Bát Đàn, Phở Khôi Hói ở 50 Hàng Vải, Phở 10 Lý Quốc Sư, Phở gà Nguyệt ở phố Phủ Doãn và Phở bò Ấu Triệu. Tới danh sách 2026, Phở Gia Truyền và Phở Khôi Hói tiếp tục giữ Bib Gourmand, còn Phở gà Nguyệt giữ Bib Gourmand bốn năm liên tiếp, từ 2023 tới 2026.
Ý nghĩa văn hóa
Sau gần một thế kỷ, phở Hà Nội vẫn giữ được những đặc trưng làm nên tên tuổi của nó: nước dùng trong và thanh, bánh phở to bản, thịt bò thái mỏng, và cách ăn tinh tế — người Hà Nội xưa xem phở như một thức quà để ăn lót, không phải để ăn no. Việc được ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024 còn là lời nhắc rằng phở, cũng như Hà Nội, đáng được giữ gìn bằng cả sự trân trọng và sự hiểu biết về cội nguồn của nó — kể cả khi cội nguồn ấy vẫn còn là một câu hỏi mở.
Nguồn tham khảo
1. “Phở Hà Nội — Gần 1 thế kỷ chắt lọc tinh hoa ẩm thực Hà thành”, Báo Phụ nữ Việt Nam — https://phunuvietnam.vn/print/pho-ha-noi-gan-1-the-ky-chat-loc-tinh-hoa-am-thuc-ha-thanh-20241128165347006.htm
2. “Phở Hà Nội: hành trình trở thành thức quà nức tiếng”, Kinh tế & Đô thị — https://kinhtedothi.vn/pho-ha-noi-hanh-trinh-tro-thanh-thuc-qua-nuc-tieng.html
3. “Đầu năm kể chuyện Phở Việt”, Sức khỏe và Đời sống — https://giadinh.suckhoedoisong.vn/print/dau-nam-ke-chuyen-pho-viet-172090125101823725.htm
4. “Phở Hà Nội nay khác xưa thế nào?”, VnExpress (phỏng vấn nhà nghiên cứu Trịnh Quang Dũng, tác giả “Trăm năm phở Việt”) — https://vnexpress.net/pho-ha-noi-nay-khac-xua-the-nao-4657759.html
5. “3 giả thuyết về nguồn gốc của phở Hà Nội”, Kinh tế Plus — https://kinhteplus.com.vn/3-gia-thuyet-ve-nguon-goc-cua-pho-ha-noi-1692.html
6. “Tản mạn phở Hà Nội”, Báo Văn nghệ — https://baovannghe.vn/tan-man-pho-ha-noi-1699.html
7. “Phở Hà Nội qua con mắt của phóng viên nước ngoài”, Dân trí — https://dantri.com.vn/print-1361769127.htm
8. “9 quán bún phở ‘không thể bỏ qua’ ở Hà Nội trong danh sách Michelin”, Thanh Niên — https://thanhnien.vn/9-quan-bun-pho-khong-the-bo-qua-o-ha-noi-trong-danh-sach-michelin-185250224152555628.htm
9. “Quán phở gà 4 năm liền được Michelin khen, thuê 2 nhà hàng xóm để đủ đón khách”, VietNamNet — https://vietnamnet.vn/quan-pho-ga-4-nam-lien-duoc-michelin-khen-thue-2-nha-hang-xom-de-du-don-khach-2525407.html
10. “Love Vietnamese food, grab your MICHELIN Guide Hanoi & Ho Chi Minh City”, Vietnam Travel (Tổng cục Du lịch) — https://vietnam.travel/things-to-do/love-vietnamese-food-grab-your-michelin-guide-hanoi-ho-chi-minh-city/
11. “Phở”, Wikipedia tiếng Việt (chỉ dùng để đối chiếu) — https://vi.wikipedia.org/wiki/Ph%E1%BB%9F



Thảo luận