Mì Quảng — Sợi vàng, nước xăm xắp và hồn quê xứ Quảng

Sợi mì gạo vàng óng nghệ, nước nhân chỉ chan xăm xắp mà đậm đà, ăn kèm đậu phộng rang, bánh tráng mè giòn và rổ rau sống Trà Quế — mì Quảng là linh hồn ẩm thực của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng, được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2024.

Tô mì Quảng Hội An với tôm, thịt, trứng cút, đậu phộng

Sợi mì gạo vàng óng màu nghệ, nước nhân chỉ chan xăm xắp mà đậm đà, bên trên là tôm đất đỏ au, thịt ba chỉ rim, trứng cút, đậu phộng rang và bánh tráng mè nướng giòn rụm. Ăn kèm là rổ rau sống xanh non từ làng rau Trà Quế. Đó là mì Quảng — linh hồn ẩm thực của vùng đất Quảng Nam – Đà Nẵng.

Khác phở hay bún bò Huế chan ngập nước dùng, mì Quảng gần như món trộn: nước nhân cô đặc, sánh, chan vừa đủ thấm sợi. Chính cái “ít mà đậm” ấy làm nên bản sắc của tô mì — và tháng 8 năm 2024, nghề chế biến mì Quảng được ghi danh di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Nguồn gốc

Theo hồ sơ di sản, nghề mì Quảng ra đời cùng quá trình mở đất, lập làng của người Quảng Nam xưa — sớm nhất sau mốc vua Lê Thánh Tông mở cõi năm 1471, muộn nhất thời các chúa Nguyễn trấn nhậm Đàng Trong từ 1558. Món ăn là sáng tạo của nhiều thế hệ cư dân xứ Quảng, dựa trên sản vật địa phương và giao lưu ẩm thực các vùng miền.

Từ thế kỷ XVII đến nửa đầu thế kỷ XVIII, Hội An là thương cảng phồn thịnh, đón tàu buôn nhiều nước châu Âu và châu Á. Người xứ Quảng học kỹ thuật làm sợi mì rồi biến tấu theo khẩu vị địa phương: thay bột mì bằng bột gạo sẵn có, thêm nghệ tạo màu vàng. Cái nôi của nghề là làng Phú Chiêm bên sông Thu Bồn (nay thuộc phường Điện Phương, Đà Nẵng), cùng các làng La Tháp, Yên Phổ, Thanh Hà, Đông Xuân.

Ngay cái tên cũng kể chuyện giao thoa: “mì” vốn vay từ tiếng Hoa để chỉ sợi bột mì, nhưng sợi mì Quảng làm hoàn toàn từ bột gạo — nên người Quảng viết “mỳ” cho sợi gạo, giữ “mì” cho sợi bột mì.

Nguyên liệu & cách chế biến

Sợi mì làm từ gạo tẻ — gạo Hàm Châu ven sông Vu Gia và Thu Bồn — ngâm, xay bột mịn, tráng lá mỏng bằng hơi nước rồi cắt sợi bản rộng, dày hơn bánh phở, mềm mà dai nhẹ. Sợi vàng nhờ nghệ tươi, sợi trắng giữ màu gạo. Lá mì còn nóng được thoa dầu phụng khử cùng củ nén phi thơm, vừa chống dính vừa khóa hương thơm vào từng thớ bột.

Nước nhân nấu từ xương heo hầm, với nhân là tôm đất, thịt ba chỉ, gà ta, cá lóc đồng hay ếch đồng mùa mưa. Nhân ướp nghệ, củ nén, tiêu, nước mắm, xào săn với dầu điều cho lên màu đỏ cam rồi thêm nước dùng. Nước đạt phải sánh, đậm, ngọt xương tôm, mặn vừa, hơi cay. Người Quảng chan rất ít, chỉ một lớp mỏng vừa thấm sợi: chan nhiều như canh thì mì nhạt, sợi bở, và đó không còn là mì Quảng.

Tô mì đúng điệu không thể thiếu rổ rau sống Trà Quế — xà lách, cải con, húng quế, ngò gai, bắp chuối, giá, chuối chát, hoa chuối — vị chát nhẹ và the mát cân bằng cái béo của nước nhân. Trên mặt tô là đậu phộng rang giã dập, bánh tráng mè nướng giòn, ớt xanh và chanh. Ăn bằng cách trộn đều rồi mới gắp, bánh tráng bẻ dần để giữ độ giòn.

Hai nhân phổ biến nhất là tôm thịt và gà. Mì tôm thịt kết hợp tôm đất để nguyên vỏ với thịt ba chỉ, có nơi thêm trứng cút, chả lụa, sườn non. Mì gà dùng gà ta ướp nghệ, củ nén, nước mắm rồi xào săn, nước ngọt thanh, ăn kèm hành tây ngâm giấm, ớt xanh. Ngoài ra còn có mì cá lóc, mì ếch và mì chay — mỗi loại một sắc thái, nhưng nguyên tắc vẫn giữ: nước ít, nhân đậm, sợi gạo, bánh tráng mè.

Thưởng thức ở đâu

Muốn ăn đúng gốc, hãy về làng Phú Chiêm ở Điện Phương, Điện Bàn, nơi gánh mì rong tỏa đi Hội An, Tam Kỳ, Đà Nẵng mỗi sớm. Tại Đà Nẵng, Mì Quảng Bà Mua ở 95A Nguyễn Tri Phương là cái tên lâu đời nhất; Mì Quảng Bếp Trang ở 441 Ông Ích Khiêm nổi tiếng với mì ếch. Ở Hội An, tìm đến khu Cẩm Hà và phố Trần Cao Vân với những quán lâu năm như Mì Quảng 92; ở Tam Kỳ, thử mì Quảng Kỳ Lý và mì ếch.

Theo chân người Quảng lập nghiệp, mì Quảng nay có mặt ở Sài Gòn, Hà Nội, cả nước ngoài. Nhưng ngon nhất vẫn là tô mì ăn tại chỗ — sợi vừa tráng thơm mùi gạo mới, rau vừa hái từ Trà Quế, bánh tráng vừa nướng ở Túy Loan. Từ năm 2025, tỉnh Quảng Nam đã sáp nhập vào thành phố Đà Nẵng.

Biến thể theo vùng

Mì Quảng Phú Chiêm giữ sợi trắng ngà, nước nhưn cam đỏ từ gạch tôm và thịt ba chỉ rim kỹ, ăn kèm tôm, thịt, trứng cút — được xem là phiên bản nguyên bản nhất. Người Phú Chiêm xưa gánh mì đi bán khắp Hội An, Tam Kỳ, Đà Nẵng, nên hương vị này thành chuẩn mực với nhiều người Quảng.

Mì gà Đại Lộc dùng gà ta dai ngọt ướp nghệ và củ nén, nước vàng tươi, ăn kèm ớt xanh và hành tây ngâm giấm. Xuống phố Đà Nẵng, tô mì phong phú và cay nồng hơn, thêm sứa, bò hay ếch. Mì Hội An nhẹ nhàng hơn, chú trọng nguyên liệu tươi. Ở làng quê, mùa mưa có mì ếch đồng, vùng sông nước có mì cá lóc. Ra khỏi quê hương, mì biến tấu theo sản vật từng nơi, nhưng vẫn giữ chuẩn chung: sợi gạo bản rộng, nước nhân xăm xắp, đậu phộng và bánh tráng mè.

Ý nghĩa văn hóa

Với người Quảng, mì Quảng không chỉ là món ăn sáng. Đó là món trang trọng nhất để thết đãi khách quý, sum họp gia đình dịp giỗ, Tết — khách đến, chủ nhà hái rau non, bắt gà thả vườn, tráng mẻ mì thơm phức để mời. Trong các lễ hội làng như Ngày hội Mì Quảng Phú Chiêm, lễ hội Bà Thu Bồn hay đình Túy Loan, những nồi nhân mì nghi ngút khói gắn kết tình làng nghĩa xóm. Món ăn cũng đi vào ca dao: “Thương nhau múc chén chè xanh / Làm tô Mỳ Quảng cho anh ăn cùng”.

Từ món dân dã, mì Quảng đã vươn ra thế giới: từng phục vụ APEC tại miền Trung năm 2006 và 2017, theo chân Việt kiều đến nhiều nước. Việc được ghi danh di sản quốc gia năm 2024 càng khẳng định giá trị của món ăn, gắn kết cả chuỗi làng nghề quanh nó: mì Phú Chiêm, rau Trà Quế, dầu phụng, bánh tráng Túy Loan. Người Quảng nói vui rằng mì Quảng “ngon một cách mạnh mẽ, thô nhám, xồm xoàm, nhiều và no” — cái ngon gắn với thiết thực, như cốt cách bộc trực, chân chất của con người xứ Quảng.

Nguồn tham khảo

1. VnEconomy, “Mỳ Quảng được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia” — https://vneconomy.vn/my-quang-duoc-dua-vao-danh-muc-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia.htm

2. NSSC Đà Nẵng, “Mì Quảng - Tinh hoa di sản ẩm thực trứ danh xứ Quảng Đà” — https://danang.nssc.gov.vn/mi-quang/

3. Saigoneer, “An Homage to Mỳ Quảng and Its Branching Family Tree Across Vietnam” — https://saigoneer.com/snack-attack/28898-an-homage-to-m%E1%BB%B3-qu%E1%BA%A3ng-and-its-branching-family-tree-across-vietnam

4. Vietnam Airlines, “Top 15 Quán Mì Quảng Đà Nẵng Được Người Dân Địa Phương Yêu Thích” — https://www.vietnamairlines.com/us/en/plan-book/travel/travel-guide/mi-quang-da-nang

5. TTVNN, “Mì Quảng: sợi vàng, nước xăm xắp và cách nấu tô mì tôm thịt tại nhà” — https://ttvnn.com/mi-quang-cach-nau-mi-quang-tom-thit/

Thảo luận

Đọc tiếp trong Ẩm Thực

Xem tất cả