Cao lầu Hội An — Tô mì mang hồn phố cổ

Sợi mì vàng sậm ngâm nước tro, thịt xíu đậm đà, rau Trà Quế tươi mát và chỉ một chút nước nhưn sền sệt — cao lầu là món ăn độc bản của Hội An, gói trọn mấy trăm năm giao thoa văn hóa của thương cảng xưa trong một tô mì.

Tô cao lầu Hội An

Giữa phố cổ Hội An, nơi những mái ngói âm dương phủ rêu soi bóng xuống dòng Hoài giang, có một món ăn mà chỉ cần nhìn thoáng qua cũng đủ nhận ra: tô mì sợi to, vàng sậm, trong chiếc tô sứ men lam, bên trên là vài lát thịt xá xíu óng mỡ, mấy miếng bánh giòn vàng ruộm và một nhúm rau xanh mướt. Đó là cao lầu — món ăn được nhiều người gọi là “cái hồn của Hội An”.

Cao lầu không giống bất kỳ món mì nào khác của Việt Nam. Nó không có nước lèo chan ngập như phở hay bún bò, cũng không chan nhiều nước như mì Quảng. Tô cao lầu chỉ có một chút nước sốt sền sệt đọng dưới đáy, gọi là nước nhưn. Người ăn phải trộn thật đều rồi mới gắp, để sợi mì quyện với thịt xíu đậm đà, bánh chiên giòn tan và rau sống tươi mát.

Nguồn gốc

Cao lầu ra đời trong thời kỳ hoàng kim của thương cảng Hội An, khi phố cảng này còn mang tên Faifo và là một trong những thương cảng sầm uất bậc nhất Đông Nam Á. Nhiều nguồn cho rằng món ăn xuất hiện vào khoảng thế kỷ XVII, khi các thương nhân Trung Hoa, Nhật Bản và phương Tây thường xuyên lui tới, buôn bán và định cư tại đây. Nguồn gốc chính xác của nó đến nay vẫn chưa có kết luận cuối cùng: có ý kiến liên hệ sợi mì với mì udon của Nhật Bản, kỹ thuật làm thịt xíu với ẩm thực người Hoa, còn giếng nước và nghề làm bánh từ gạo lại gắn với người Chăm và người Việt bản địa.

Đáng chú ý là không bên nào nhận cao lầu là món của riêng mình: Hoa kiều ở Hội An không công nhận nó là món Hoa, còn người Nhật cũng thấy nó khác hẳn mì của họ. Nhiều nhà nghiên cứu vì vậy xem cao lầu là kết quả của sự giao thoa văn hóa Chăm – Hoa – Nhật – Việt qua nhiều thế kỷ. Tên gọi “cao lầu” cũng có nhiều cách lý giải chưa được chứng minh, trong đó giai thoại quen thuộc nhất kể rằng xưa kia món ăn được phục vụ trên những tầng lầu cao, nơi thương nhân giàu có vừa ăn vừa ngắm phố phường bên dưới.

Nguyên liệu & cách chế biến

Điều làm nên sự độc bản của cao lầu nằm trước hết ở sợi mì. Gạo tẻ được ngâm trong nước tro đã lọc kỹ — theo truyền thống, tro này lấy từ củi tràm ở Cù Lao Chàm ngoài khơi Cửa Đại. Nước tro giúp sợi mì có màu vàng nhạt tự nhiên cùng độ dai, giòn và cảm giác sần sật đặc trưng khi nhai. Sau khi ngâm, gạo được xay thành bột nước, nhồi nhiều lần cho bột khô, dẻo; cán thành miếng dày khoảng 3–4 mm, hấp cách thủy, cắt thành sợi to rồi hấp lại nhiều lần trước khi dùng.

Yếu tố thứ hai gắn liền với truyền thuyết về món ăn này là nước giếng Bá Lễ. Theo lời kể lưu truyền ở Hội An, nước để hòa tro và xay bột phải lấy từ giếng cổ Bá Lễ — giếng vuông có từ thời Chăm Pa, nằm trong một con hẻm nhỏ ở khu phố cổ, nổi tiếng với nguồn nước ngọt, mát và không nhiễm phèn. Cần nói rõ rằng đây là truyền thuyết được người dân địa phương gìn giữ, chứ không phải điều đã được kiểm chứng bằng khoa học; ngày nay không phải quán nào cũng còn dùng nước giếng này.

Phần nhân của tô cao lầu gồm thịt xíu — thịt heo được ướp nước mắm, ngũ vị hương và các gia vị khác rồi khìa trên lửa nhỏ cho thấm đều, đến khi chuyển màu vàng và dậy mùi thơm mới vớt ra thái lát mỏng. Nước khìa thịt, sau khi khử với cà chua và hành tây xay nhỏ, trở thành nước nhưn sền sệt, đậm đà. Bên cạnh thịt xíu là những miếng bánh vuông chiên giòn, cùng vài cọng mì chiên giòn. Rau ăn kèm đúng điệu phải là rau sống của làng rau Trà Quế — tần ô, rau đắng, cải non, thêm xà lách, húng lủi và giá đỗ trụng sơ. Cao lầu được ăn nguội, chỉ dùng đũa, và phải trộn thật đều: một bát cao lầu ngon là có đủ vị chua, cay, đắng, chát, ngọt, bùi hòa quyện trong một miếng gắp.

Thưởng thức ở đâu

Muốn ăn cao lầu đúng vị, cách chắc chắn nhất vẫn là ăn ngay tại Hội An, trong khu phố cổ, nơi món này được bán ở nhiều quán nhỏ lâu đời. Dọc đường Trần Phú là khu vực tập trung nhiều quán cao lầu quen thuộc: quán Trung Bắc ở số 87 Trần Phú, quán Vạn Lộc ở số 27 Trần Phú, và quán Bà Bé nằm trong khu ẩm thực của chợ Hội An. Quanh khu phố cổ còn có quán Thanh ở số 26 Thái Phiên và quán Liên ở số 21B Thái Phiên. Dù chọn quán nào, du khách cũng nên trộn thật đều trước khi ăn, và đừng xin thêm nước lèo — bởi cao lầu vốn là món ăn khô, chan nước sẽ làm mất đi cái hồn của nó.

Biến thể theo vùng

Cao lầu gắn chặt với Hội An đến mức người ta thường nói món này chỉ có ở phố Hội, và quả thực rất khó tìm được một tô cao lầu đúng điệu ở nơi khác. Ngay trong Hội An, món ăn cũng có những biến tấu: ngoài tô cao lầu quen thuộc với nước nhưn, còn có cách ăn trộn khô, khi sợi mì được trộn với tôm, thịt, đậu phộng và rau thơm. Sợi cao lầu phơi khô cũng được bán ở chợ như một đặc sản mang về làm quà. Dù biến tấu thế nào, phần cốt lõi vẫn không đổi: sợi mì ngâm nước tro, thịt xíu và rau Trà Quế.

Ý nghĩa văn hóa

Cao lầu không chỉ là một món ăn ngon; nó là một phần ký ức của Hội An. Trong một tô cao lầu có đủ dấu vết của lịch sử thương cảng: giếng nước Chăm Pa, tro củi từ đảo Cù Lao Chàm, rau của làng Trà Quế, kỹ thuật làm thịt của người Hoa và sợi mì gợi nhớ đến những thương nhân Nhật Bản từng sinh sống nơi đây. Ăn một tô cao lầu, vì thế, cũng giống như đọc một trang sử thu nhỏ của phố cổ — nơi nhiều nền văn hóa gặp nhau, hòa trộn và tạo ra thứ gì đó không thuộc về riêng ai mà thuộc về tất cả. Hội An được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới năm 1999, và ẩm thực — mà cao lầu là đại diện tiêu biểu nhất — đã trở thành một phần quan trọng trong sức hút của di sản này. Giữ được hương vị truyền thống của cao lầu, vì vậy, cũng là một cách giữ gìn bản sắc của phố Hội.

Nguồn tham khảo

1. Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam, “Đa dạng sinh học trong một món ăn (3): Cao lầu Hội An” — http://vacne.org.vn/da-dang-sinh-hoc-trong-mot-mon-an-3-cao-lau-hoi-an-cid35317.html

2. Dân trí, “Muốn ăn Cao lầu thì về Phố Hội” — https://dantri.com.vn/print-1416226946.htm

3. Trung tâm Hỗ trợ Khởi nghiệp Sáng tạo Quốc gia (NSSC) Đà Nẵng, “Cao lầu Hội An - Tinh hoa di sản ẩm thực phố cổ trăm năm” — https://danang.nssc.gov.vn/cao-lau-hoi-an/

4. Thương hiệu & Công luận, “Cao lầu Hội An: Sợi bánh lưu giữ ký ức thương cảng” — https://thuonghieucongluan.com.vn/cao-lau-hoi-an-soi-banh-luu-giu-ky-uc-thuong-cang-a338011.html

5. Vinpearl, “Du lịch phố cổ Hội An - review đầy đủ và chi tiết từ A - Z” — https://vinpearl.com/vi/du-lich-pho-co-hoi-an-review-day-du-va-chi-tiet-tu-a-z

6. Wikipedia, “Cao lầu” — https://vi.wikipedia.org/wiki/Cao_l%E1%BA%A7u (chỉ dùng để đối chiếu, không phải nguồn chính)

Thảo luận

Đọc tiếp trong Ẩm Thực

Xem tất cả