Phở Hà Nội — Linh hồn ẩm thực đất Kinh kỳ

Từ gánh xáo trâu ở Nam Định đến những quán phở gia truyền trên phố cổ, phở Hà Nội đã đi hơn một thế kỷ để trở thành di sản văn hóa phi vật thể quốc gia — và là món ăn Việt Nam nổi tiếng nhất thế giới.

Bát phở bò Hà Nội với chanh và ớt

Sáng sớm ở Hà Nội, khi phố còn chưa kịp ồn ào, mùi nước dùng phở đã len qua từng con ngõ. Một bát phở nóng hổi, bốc khói — bánh phở mềm, lát thịt bò hồng tái, hành hoa xanh mướt — là cách người Hà Nội bắt đầu ngày mới từ hơn một thế kỷ nay.

Phở Hà Nội không cầu kỳ ở hình thức mà tinh tế ở hương vị: nước dùng trong, ngọt thanh từ xương ninh lâu, thoảng mùi hồi, quế; bánh phở dẻo mà không nát; thịt vừa chín tới. Chính sự giản dị mà khó chiều ấy đã đưa phở thành biểu tượng ẩm thực Việt Nam.

Nguồn gốc

So với lịch sử nghìn năm của Thăng Long — Hà Nội, phở là món ăn khá trẻ: xuất hiện vào cuối thế kỷ 19, đầu thế kỷ 20, nhưng nguồn gốc chính xác đến nay vẫn còn tranh cãi, chưa có kết luận chính thức.

Giả thuyết phổ biến nhất gắn phở với làng Vân Cù, Giao Cù ở Nam Định. Người dân hai làng vốn có món xáo trâu — thịt trâu nấu trong nước hầm xương, ăn với bún hoặc bánh đa — đem bán cho công nhân các nhà máy do người Pháp mở cuối thế kỷ 19, như nhà máy Dệt Nam Định hay khu cảng Hải Phòng. Khi người Pháp mang theo nhu cầu tiêu thụ thịt bò, xương bò trở nên dồi dào: thịt trâu được thay bằng thịt bò, sợi bún được thay bằng bánh phở tráng mỏng, nước xáo được chắt lọc thành nước dùng trong và thơm. Từ Nam Định, người nấu phở lên Hà Nội lập nghiệp; nhiều tài liệu vì thế gọi Nam Định là “cái nôi” của phở, Hà Nội là nơi phở được hoàn thiện.

Ngay cả tên gọi “phở” cũng chưa ngã ngũ: một thuyết cho rằng phở là biến âm của “phấn” trong món “ngưu nhục phấn” (mì gạo thịt trâu) của người Hoa; thuyết khác liên hệ với món pot-au-feu, món hầm xương bò của Pháp. Dấu vết sớm nhất: thư nhà báo Nguyễn Văn Vĩnh từ Paris năm 1906 nhắc tiếng rao phở, tranh khắc gánh phở rong của Henri Oger (1908–1910), và mục từ “phở” trong Việt Nam Tự Điển năm 1930.

Một cột mốc khác là sự ra đời của phở gà vào năm 1939. Khi ấy, để bảo vệ trâu bò là sức kéo nông nghiệp, việc giết mổ và bán thịt bò bị hạn chế vào thứ Hai và thứ Sáu hằng tuần. Các hàng phở xoay sang dùng thịt gà thay thế — và món “chữa cháy” ấy trở thành một dòng phở riêng, song hành cùng phở bò đến hôm nay.

Nguyên liệu & cách chế biến

Linh hồn của bát phở Hà Nội là nước dùng. Xương bò, thường là xương ống, được chần sạch rồi ninh nhiều giờ trên lửa nhỏ, thường xuyên hớt bọt để nước trong. Hành và gừng nướng thơm, cùng túi gia vị gồm đại hồi, quế, thảo quả, đinh hương và hạt mùi rang, được cho vào nồi để tạo hương. Nước dùng ngon phải trong, ngọt thanh tự nhiên từ xương, thoảng mùi gia vị mà không gắt, nêm bằng nước mắm cho vừa miệng.

Bánh phở làm từ bột gạo, tráng mỏng, cắt sợi vừa phải, trụng nhanh trong nước sôi để giữ độ dẻo mà không nát. Thịt bò có nhiều lựa chọn: tái (thịt thăn thái mỏng, chan nước sôi làm chín), chín, nạm, gầu giòn, bắp, sách, gân hay bò viên. Thịt xếp lên trên bánh phở, rắc hành lá, hành tây thái mỏng và rau mùi, rồi chan nước dùng đang sôi. Người ăn vắt thêm chanh, ớt tươi hoặc giấm tỏi; nhiều người còn gọi thêm quẩy giòn chấm nước dùng.

Phở gà có cách nấu riêng, nhẹ nhàng hơn: nước dùng ninh từ xương gà, vị thanh, thơm mùi gừng và hành nướng, thường điểm thêm lá chanh thái nhỏ. Thịt gà ta luộc vừa chín, da vàng óng, xé hoặc chặt miếng, ăn kèm bánh phở và nước dùng trong. Phở gà có phong vị riêng: thanh, dịu, hợp với bữa sáng nhẹ nhàng.

Thưởng thức ở đâu

Vài cái tên đã thành địa chỉ quen thuộc của cả người Hà Nội lẫn du khách. Phở Thìn ở 13 Lò Đúc nổi tiếng với phở bò tái lăn — thịt bò xào nhanh với tỏi, gừng trước khi chan nước dùng. Phở gia truyền Bát Đàn ở 49 Bát Đàn giữ nếp xưa: khách xếp hàng, tự bưng bát. Phở Sướng ở 24B ngõ Trung Yên, gần hồ Hoàn Kiếm, được yêu thích vì nước dùng mộc mạc, đậm đà; còn Phở 10 Lý Quốc Sư là địa chỉ lâu đời ngay trung tâm phố cổ.

Biến thể theo vùng

Phở Hà Nội và phở Nam Định thường được nhắc cùng nhau nhưng không hoàn toàn giống nhau. Phở Nam Định có sợi bánh to bản, mỏng, mềm mà dai, nước dùng đậm đà hơn, rõ vị nước mắm, thường có váng mỡ béo và nhiều gừng. Phở Hà Nội thì thanh và trong hơn, hương quế hồi vừa đủ, không át mùi thịt.

Sau năm 1954, khi nhiều người miền Bắc di cư vào Nam, phở theo chân họ đến Sài Gòn và đổi khác để hợp khẩu vị địa phương. Phở miền Nam có nước dùng ngọt hơn, thường nêm đường, kèm đĩa giá đỗ, húng quế, ngò gai, hành tây ngâm giấm cùng tương đen và tương ớt để thực khách tự nêm — những thứ quán phở truyền thống Hà Nội gần như không dọn ra.

Ngay tại Hà Nội, bánh phở cũng sinh ra nhiều biến tấu quen thuộc. Phở cuốn dùng miếng bánh phở to bản cuộn thịt bò xào với rau sống, chấm nước mắm chua ngọt; phở chiên phồng cắt bánh phở thành miếng vuông, chiên giòn rồi ăn kèm thịt bò xào rau cải sốt sền sệt — cả hai đều gắn với phố Ngũ Xã bên hồ Trúc Bạch. Ngoài ra còn có phở xào, phở trộn và phở tái lăn.

Ý nghĩa văn hóa

Phở là món ăn của mọi người. Nhà thơ Tú Mỡ từng ca ngợi phở trong bài thơ “Phở”, như một món ăn bình dân mà ai cũng yêu — từ người lao động ăn vội bát phở trước giờ làm đến thực khách sành ăn tìm đến quán gia truyền. Bát phở buổi sáng đã thành ký ức chung của người Hà Nội, dù họ ở quê nhà hay xa xứ.

Ngày 9/8/2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 2328/QĐ-BVHTTDL, đưa “Tri thức dân gian Phở Hà Nội” vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia; cùng đợt, phở Nam Định cũng được ghi danh. Hiện nay, Hà Nội đang chủ trì lập hồ sơ khoa học đề nghị UNESCO ghi danh phở vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Từ món ăn của gánh hàng rong, phở đã thành di sản — và là cách Việt Nam kể câu chuyện của mình với thế giới.

Nguồn tham khảo

1. VietnamPlus, “Đời Phở – Mega Story” — http://special.vietnamplus.vn/2017/09/06/phohanoi/

2. Vietnam Tourism, “The story of Vietnamese pho” — https://vietnam.travel/things-to-do/history-pho/

3. Sở Văn hóa và Thể thao Hà Nội, “Phở Hà Nội được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia” — https://sovhtt.hanoi.gov.vn/pho-ha-noi-duoc-dua-vao-danh-muc-di-san-van-hoa-phi-vat-the-quoc-gia/

4. Tuổi Trẻ, “Phở Sài Gòn phải ăn kèm giá - rau thơm và sự khác biệt với phở Hà Nội, Nam Định” — https://tuoitre.vn/dulichtphcm/pho-sai-gon-phai-an-kem-gia-rau-thom-va-su-khac-biet-voi-pho-ha-noi-nam-ainh-1079059.htm

5. Báo Sức khỏe & Đời sống, “Đầu năm kể chuyện Phở Việt” — https://giadinh.suckhoedoisong.vn/print/dau-nam-ke-chuyen-pho-viet-172090125101823725.htm

6. Vietnam Airlines, “30++ Địa chỉ phở Hà Nội truyền thống, chuẩn vị” — https://www.vietnamairlines.com/us/vi/useful-information/travel-guide/pho-ha-noi

7. VnExpress, “Địa chỉ thưởng thức các món biến tấu từ phở Hà Nội” — https://vnexpress.net/dia-chi-thuong-thuc-cac-mon-bien-tau-tu-pho-ha-noi-3394115.html

Thảo luận

Đọc tiếp trong Ẩm Thực

Xem tất cả