Lẩu mắm Châu Đốc — Nồi lẩu của mùa nước nổi

Nấu từ mắm cá linh, cá sặc của "vương quốc mắm" Châu Đốc, ăn kèm hàng chục loại rau đồng và cá tôm sông nước, lẩu mắm là món ăn quây quần đậm chất miền Tây — ngon nhất vào mùa nước nổi, khi cá linh về theo con nước.

Lẩu mắm Châu Đốc — Nồi lẩu của mùa nước nổi

Giữa bàn là một nồi lẩu sôi liu riu, nước dùng nâu sánh, thơm nồng mùi mắm. Xung quanh là mâm rau đồng — bông điên điển vàng rực, bông súng, rau đắng, kèo nèo, bắp chuối bào — cùng đĩa cá tôm tươi roi rói chờ nhúng. Đó là lẩu mắm Châu Đốc, món ăn mà người An Giang vẫn gọi là “tổng hòa của các loại đặc sản An Giang”: ăn một lần mà dư vị khó phai.

Châu Đốc, nơi ngã ba sông Hậu giáp biên giới Campuchia, được mệnh danh là “vương quốc mắm” của miền Tây. Từ những khạp mắm cá linh, cá sặc ủ theo cách gia truyền, người dân nơi đây đã nấu nên một nồi lẩu vừa dân dã vừa cầu kỳ — niềm tự hào ẩm thực của cả vùng đất Bảy Núi.

Nguồn gốc

Nhà văn Sơn Nam cho rằng lẩu mắm có gốc ở Châu Đốc, vựa mắm lớn nhất miền Tây Nam Bộ. Nhưng theo nhiều nhà nghiên cứu, gốc xa của món ăn là mắm kho của người Khmer. Qua hơn 300 năm giao thoa, mắm kho Khmer, cách làm mắm của người Việt khẩn hoang và cách ăn lẩu của người Hoa đã hòa vào nhau thành một món mới. Chữ “lẩu” cũng kể lại câu chuyện ấy: đó là âm Quảng Đông của từ Hán — Việt “lô”, chỉ cái nồi đất đặt trên lò than củi của người Minh Hương từ Quảng Đông sang Nam Bộ khai phá.

Châu Đốc là đất lành cho món ăn này ra đời. Nằm ở đầu nguồn sông Mekong, nơi đây mỗi năm đón mùa nước nổi mang về nguồn cá tôm dồi dào đến mức ăn tươi không hết, nên người dân phơi khô, làm mắm để dự trữ quanh năm — và từ những khạp mắm ấy, mắm kho rồi lẩu mắm lần lượt ra đời.

Nguyên liệu & cách chế biến

Linh hồn của nồi lẩu là nước dùng nấu từ mắm cá. Người Châu Đốc thường phối hai loại mắm: mắm cá sặc cho hương thơm và mắm cá linh cho vị béo; có nơi dùng thêm mắm cá lóc, mắm cá chốt hay mắm cá trèn. Mắm được nấu cho rã thịt rồi lọc bỏ xương, lấy nước cốt nấu cùng nước dừa tươi hoặc nước hầm xương heo, nêm đường, sả đập dập, tỏi và ớt sao vàng.

Đồ nhúng lẩu là cả một “bảo tàng” sản vật sông nước: cá bông lau, cá lóc, cá hú, tôm, mực, ốc bươu, lươn, thịt ba rọi, thịt heo quay và chả cá thác lác nhồi ớt. Vào mùa nước nổi, nồi lẩu còn có thêm cá linh non — những con cá nhỏ bằng đầu đũa, xương mềm, bụng có mỡ béo ngậy, nhúng qua nước lẩu sôi là chín tới. Nhưng điều làm nên tên tuổi lẩu mắm chính là rau: một nồi lẩu có thể quy tụ trên 40 loại rau củ, với ba vị chủ đạo là rau đắng, bông điên điển và bông so đũa, cùng bông súng, rau nhút, rau muống và kèo nèo. Rau nhúng vừa tái là gắp ra, ăn kèm bún tươi và mắm me.

Nồi nước sôi liu riu đặt giữa bàn, mỗi người tự nhúng thứ mình thích rồi gắp ra bát. Người ăn tự phối hợp nước, rau, thịt, cá trong mỗi gắp. Lẩu mắm hơi nặng mùi với người chưa quen, nhưng đã cảm được cái thơm của mắm thì khó mà không nghiện.

Thưởng thức ở đâu

Muốn ăn lẩu mắm đúng vị nhất, hãy đến Châu Đốc, nơi quanh chợ và các đường Trưng Nữ Vương, Bạch Đằng, Hoàng Diệu tập trung nhiều quán lâu năm, như Quê Tui (160 Trưng Nữ Vương), Lưu Luyến (135 Trưng Nữ Vương), Mỹ Huệ (104 Bạch Đằng), Bảy Bồng (khu vực chợ Châu Đốc), Hội Quán Châu Đốc (đường Hoàng Diệu) và Hà Gia (khu vực Vĩnh Tế, gần núi Sam). Các địa chỉ cụ thể của một số quán được nhiều nguồn ghi khác nhau, nên du khách nên kiểm tra lại trước khi đi.

Thời điểm lý tưởng nhất là mùa nước nổi, thường từ tháng 8 đến tháng 11 dương lịch, khi cá linh về đàn và bông điên điển nở vàng. Buổi sáng, khu chợ mắm bày đủ loại mắm cá linh, cá lóc, cá sặc, cá trèn và mắm Thái, mua về làm quà hay để tự nấu một nồi lẩu mắm tại nhà.

Biến thể theo vùng

Lẩu mắm có mặt khắp miền Tây, nhưng mỗi vùng lại có một bản sắc riêng. Ở U Minh, Cà Mau, lẩu mắm được nấu từ mắm cá sặc bướm hòa với nước dừa tươi, ăn kèm toàn rau rừng — với đọt choại, loại rau chỉ mọc nhiều ở đất U Minh — cùng cá lóc, cá rô đồng. Đây là món đãi khách ngày Tết, đã được ghi vào danh sách 100 đặc sản ẩm thực Việt Nam.

Về Cần Thơ, người dân chợ nổi Cái Răng nấu lẩu mắm không quá mặn, nước lẩu ngả màu nâu đặc trưng, sánh lại nhờ tỏi ớt bằm nhuyễn và thịt cá nhiều, ăn kèm gần bốn mươi loại rau. Dù khác nhau về mắm hay rau, các biến thể đều giữ chung một cốt lõi: nước dùng từ mắm cá, rau đồng theo mùa và cá tôm tươi của sông nước.

Ý nghĩa văn hóa

Lẩu mắm từng là món ăn của người nghèo: “rau — mắm” là thứ dễ kiếm, trôi cơm qua ngày mưa lũ. Từ một món ăn dự trữ của những ngày được mùa cá, nó trở thành đặc sản được nhắc tên trên bản đồ ẩm thực — và được TasteAtlas xếp hạng 97 trong danh sách 100 món canh, súp ngon nhất Đông Nam Á. Năm 2022, Châu Đốc tổ chức Ngày hội mắm để quảng bá nghề mắm của bốn dân tộc Kinh — Khmer — Chăm — Hoa ở An Giang.

Hơn cả một món ăn, lẩu mắm là một triết lý sống của người miền Tây: bản sắc muốn bền vững thì phải luôn tiến hóa, tích hợp nhiều sắc thái văn hóa. Nồi lẩu cũng là hình ảnh của sự quây quần — cả nhà ngồi quanh một nồi nước sôi, cùng nhúng, cùng gắp, cùng trò chuyện. Người miền Tây vẫn nói: lẩu mắm không chỉ ăn bằng miệng, mà phải ăn cả bằng mũi, mắt, tai và bằng cả trái tim.

Nguồn tham khảo

1. Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam (VACNE), “35 ý tưởng triết lý môi trường phần cuối” — https://vacne.org.vn/35-y-tuong-triet-ly-moi-truong-phan-cuoi-cid321836.html

2. VnExpress, “Cẩm nang Du lịch Châu Đốc 2024 từ A-Z: Di chuyển, ăn chơi, thăm quan, đặc sản... mới nhất” — https://vnexpress.net/cam-nang-du-lich-chau-doc-4733356.html

3. Báo An Giang, “Du lịch ẩm thực” — https://baoangiang.com.vn/du-lich-am-thuc-a346965.html

4. Tuổi Trẻ, “Lẩu mắm U Minh – Đậm đà hương vị Tết” — https://tuoitre.vn/dulichtphcm/lau-mam-u-minh-aam-da-huong-vi-tet-10725042.htm

5. VinWonders, “Cẩm nang du lịch mùa nước nổi An Giang cho tín đồ xê dịch” — https://vinwonders.com/vi/wonderpedia/news/mua-nuoc-noi-an-giang/

6. Wikipedia tiếng Việt, “Mắm kho” — https://vi.wikipedia.org/wiki/M%E1%BA%AFm_kho

Thảo luận

Đọc tiếp trong Ẩm Thực

Xem tất cả